กรมศิลปากร

ระบำศรีวิชัย เป็นระบำชุดที่ ๒ ในระบำโบราณคดี อยู่ในระหว่างพุทธศตวรรษที่ ๑๓ – ๑๘ มีอาณาเขตตั้งแต่ภาคใต้ลงไปจนถึงดินแดนของประเทศมาเลเซีย และอินโดนีเซียยางส่วนปัจจุบัน ระบำศรีวิชัยเกิดขึ้นเมื่อปี พ.ศ. ๒๕๐๙ ตนกู อับดุล รามานห์ อดีตนายกรัฐมนตรีมาเลเซีย ได้แต่งเรื่อง Raja Bersiyong ซึ่งเป็นเรื่องราสเกี่ยวกับอาณาจักรศรีวิชัย และได้เชิญคณะนาฏศิลป์ไทย ไปแสดงประกอบภาพยนตร์เรื่องนี้ กรมศิลปากรได้จัดการแสดง ๒ ชุด คือ รำชัดชาตรี และระบำศรีวิชัย โดยระบำศรีวิชัยนี้มอบให้ นางลมุล ยมะคุปต์ ผู้เชี่ยวชาญการสอนนาฏศิลป์ไทย วิทยาลัยนาฏศิลป กรมศิลปากร และนางเฉลย ศุขะวณิช ผู้เชี่ยวชาญการสอนนาฏศิลป์ไทย วิทยาลัยนาฏศิลป กรมศิลปากร ศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (นาฏศิลป์) ปีพุทธศักราช ๒๕๓๐ เป็นผู้ประดิษฐ์ท่ารำ นายมนตรี ตราโมท ผู้เชี่ยวชาญดุริยางค์ไทย กรมศิลปากร ศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง

ระบำย่องหงิดเป็นการแสดงที่อยู่ในละคร เรื่องอุณรุท ตอนศุภลักษณ์วาดรูป เนื้อเรื่องมีอยู่ว่า พระอุณรุทกษัตริย์แห่งนครณรงกา ได้เสด็จประพาสป่ากับพระนางศรีสุดาชายา เมื่อนางศรีสุุดาทอดพระเนตรเห็นกวางทองก็นึกอยากได้ จึงทูลอ้อนวอนให้พระอุณรุทตามจับ พระอุณรุทติดตามกวางทองมาในป่าจนพลัดกับพระชายา และไพร่พล ก็แบ่งพวกออกเป็นสองฝ่าย ฝ่ายหนึ่งเชิญนางศรีสุดากลับเมือง อีกฝ่ายติดตามพระอุณรุท เดินทางมาพบพระอุณรุทใต้ต้นไทร ในราตรีพระไทรเทพารักษ์จึงสนองการบวงทรวงด้วยการอุ้มพระอุณรุทไปสู่ห้องนางอุษา ธิดาท้าวกรุงพาณเมืองรัตนา แต่ร่ายมนต์ผูกปากเสียทั้งสองฝ่ายมิให้สนทนากันได้ พอใกล้สว่าง ก็อุ้มพระอุณรุทกลับมาที่เดิม รุ่งเช้าต่างฝ่ายต่างคลั่งไคล้หลงใหล พระอุณรุทเดินทางกลับเข้าเมือง ฝ่ายนางอุษาตื่นบรรทมไม่พบพระอุณรุทก็เศร้าโสกเสียใจเป็นยิ่งนัก นางศุภลักษณ์พี่เลี้ยงจึงทูลอาสาเที่ยวเดินทางออกไปวาดรูปชายหนุ่มทั่วทุกแห่ง ตลอดจนชั้นฟ้า เทพเจ้าทั้งหลาย และได้พบกับเทพบุตร นางฟ้ากำลังฟ้อนรำกันอยู่

รำหนุมานจับนางเบญกาย เกิดขึ้นเนื่องในโอกาสที่รัฐบาลไทยเตรียมการจะเดินทางไปเจริญสัมพันธไมตรีที่รัฐบาลสหภาพพม่า ณ นครร่างกุ้ง ในปีพุทธศักราช ๒๕๐๙ ซึ่งเป็นการเจริญสัมพันธไมตรี ครั้งที่ ๒ ในครั้งนั้น ฯพณฯ นายกรัฐมนตรีได้มอบหมายให้กรมศิลปากรจัดการแสดงต่างๆไปแสดงให้ดู ณ เวทีหอประชุมกระทรวงวัฒนธรรมหลายคืน โดยปรารภว่าถ้ากรมศิลปากรจัดการแสดงได้ดีก็จะนำการแสดงนาฏศิลป์ไทยร่วมเดินทางไปเผยแพร่วัฒนธรรมด้วย

โขนชักรอก นับเป็นวิวัฒนาการ ของการแสดงโขน อีกชนิดหนึ่ง ซึ่งไม่ค่อยมีผู้เขียนไว้ เป็นหลักฐาน โขนชักรอก คือ การแสดงโขน ที่ชักรอกตัวโขน ให้ลอยขึ้นไปจากพื้นเวที มีทั้งแบบโขนฉาก และโขน หน้าจอ โขนชักรอกที่แสดงแบบโขนฉาก มีกำเนิดตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ ๖ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ เนื่องจาก ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชอาคันตุกะ เข้ามาเมืองไทย อยู่เนือง ๆ ทรงจัดให้มีการแสดงโขนรับรอง พระราชอาคันตุกะเหล่านั้น และทรงมีพระราชดำริว่า โขนชักรอกเหมาะ ที่จะนำมารับแขกเมือง เพราะตัวแสดงในเรื่องรามเกียรติ์ มีบทบาทต้องเหาะเหินเดินอากาศ การแสดง โขนชักรอก จะทำให้ตัวโขน ลอยขึ้นไปจากพื้นเวที เหมือนเหาะได้จริง ๆ รัชกาลที่ ๖ จึงโปรดให้แสดง โขนชักรอก ชุดศึกพรหมาสตร์ หรือหักคอช้างเอราวัณ ดำเนินเรื่องตั้งแต่ อินทรชิต