#องค์ความรู้อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร
การปฏิสังขรณ์เจดีย์ประธานวัดพระบรมธาตุนครชุมจากเอกสารจดหมายเหตุประเภทลายลักษณ์อักษรในสมัยรัชกาลที่ ๕
..
วัดพระบรมธาตุ พระอารามหลวง หรือวัดพระบรมธาตุนครชุม ตำบลนครชุม อำเภอเมืองกำแพงเพชร จังหวัดกำแพงเพชร ตั้งอยู่กลางเมืองนครชุมซึ่งเป็นเมืองโบราณทางด้านตะวันตกของแม่น้ำปิง เป็นโบราณสถานที่กรมศิลปากรประกาศรายชื่อโบราณสถานในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ พ.ศ. ๒๕๖๖  สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นในวัฒนธรรมสุโขทัยจากหลักฐานจารึกนครชุม (พ.ศ. ๑๙๐๐)  โดยเจดีย์ประธานมีการซ่อมแซมปฏิสังขรณ์และก่อใหม่เป็นเจดีย์รูปแบบพม่าในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 
.
เอกสารจดหมายเหตุ (Archives) หมายถึง ข้อมูลทุกรูปแบบที่หน่วยงานผลิตขึ้นใช้ในการปฏิบัติงาน แต่สิ้นกระแสการปฏิบัติงานแล้ว และได้รับการประเมินว่ามีคุณค่าในฐานะเป็นข้อมูลชั้นต้นที่แสดงถึงการดำเนินงานและพัฒนาการของหน่วยงานนั้น ๆ ซึ่งมีความสำคัญต่อประวัติศาสตร์ของประเทศ ทั้งนี้หมายรวมถึงเอกสารส่วนบุคคลที่รับมอบจากบุคคลสำคัญหรือทายาทด้วย จำแนกเป็น ๔ ประเภท ได้แก่ ๑. เอกสารจดหมายเหตุประเภทลายลักษณ์อักษร (Textual Archives) ๒. เอกสารโสตทัศนจดหมายเหตุ (Audio – Visual Archives) ๓. เอกสารจดหมายเหตุประเภทแผนที่ แผนผัง (Cartographic Archives) ๔. เอกสารจดหมายเหตุประเภทวัสดุคอมพิวเตอร์ (Machine – Readable Archives) 
.
โดยเอกสารจดหมายเหตุที่ใช้ในการศึกษาการปฏิสังขรณ์วัดพระบรมธาตุนครชุมนี้จัดเป็นเอกสารจดหมายเหตุประเภทลายลักษณ์อักษร (Textual Archives) คือเอกสารที่สื่อความหมายเนื้อหาด้วยลายลักษณ์อักษร ไม่ว่าจะเป็นตัวเขียน หรือตัวพิมพ์ เช่น เอกสารโบราณ เอกสารโต้ตอบ เอกสารการประชุม แผนงาน โครงการ รายงาน บทความ ฯลฯ 
..
เอกสารจดหมายเหตุประเภทลายลักษณ์อักษรในรัชกาลที่ ๕ ที่ มร.๕ศ/๒๗ ร.๕ศ.๖.พ/๒๐ กล่าวถึงการถวายรายงานทูลเกล้าฯ ถวายพระราชกุศลการปฏิสังขรณ์วัดพระบรมธาตุนครชุม โดยพะโป้ พ่อค้าไม้ชาวกะเหรี่ยงเมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๙ ตามลำดับเหตุการณ์ดังนี้
.
๑. เมื่อประมาณ ร.ศ. ๘๘ (พ.ศ. ๒๔๑๒) พระยาตะก่าผู้เป็นพี่ชายของพะโป้ได้ก่อสร้างพระบรมธาตุนครชุม แต่ยังไม่แล้วเสร็จ พระยาตะก่าถึงอนิจกรรมเสียก่อน จึงไม่มีผู้ดำเนินงานปฏิสังขรณ์ต่อ
.
๒. เมื่อ ร.ศ. ๑๒๓ - ๑๒๕ (พ.ศ. ๒๔๔๗ - ๒๔๔๙) พะโป้ได้รวบรวมทุนทรัพย์ทั้งตนเอง พระบรมวงศานุวงศ์ ผู้ว่าราชการจังหวัด ข้าราชการ พระสงฆ์ ชาวจีนในพื้นที่ และประชาชน รวมเป็นเงินทั้งสิ้น ๑๕,๕๐๐ บาท
.
๓. เมื่อเดือนเมษา ร.ศ. ๑๒๕ (พ.ศ. ๒๔๔๙) พะโป้จ้างคนไปซื้อยอดพระบรมธาตุนครชุม และดำเนินการยกยอดพระบรมธาตุในเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ จากนั้นจึงทำพิธีเฉลิมฉลอง 
..
เจดีย์ประธานวัดพระบรมธาตุนครชุมจึงเป็นเจดีย์แบบพม่า-มอญ มีลักษณะส่วนฐานชุดฐานบัวลูกแก้วในผังยกเก็จซ้อนลดหลั่นกันจำนวน ๓ ชั้น ซึ่งประดับซุ้มจระนำประดิษฐานพระพุทธรูปในแต่ละด้าน คือ ชั้นที่ ๑ ประดับซุ้มพระพุทธรูปจำนวน ๑ ซุ้ม ชั้นที่ ๒ ประดับซุ้มพระพุทธรูปจำนวน ๒ ซุ้ม และชั้นที่ ๓ ประดับซุ้มพระพุทธรูปจำนวน ๑ ซุ้ม ตามลำดับ ถัดขึ้นไปเป็นส่วนองค์ระฆัง คาดด้วยรัดอกลักษณะเป็นลูกแก้วขนาดใหญ่ เหนือลูกแก้วประดับปูนปั้นสีขาวเป็นลายกรวยเชิง และลายเฟื่องอุบะทำเป็นลายคล้ายกลีบบัวสลับกับอุบะ  ต่อด้วยปล้องไฉน ปัทมบาท และปลี ไม่มีบัลลังก์อันเป็นรูปแบบเฉพาะของเจดีย์แบบพม่า-มอญ 
.
เอกสารจดหมายเหตุประเภทลายลักษณ์อักษรนี้ ถือว่าเป็นหลักฐานชั้นต้นที่สำคัญซึ่งบอกเล่ารายละเอียดและลำดับเหตุการณ์เมื่อคราวปฏิสังขรณ์เจดีย์ประธานวัดพระบรมธาตุนครชุม พ.ศ. ๒๔๔๙ อันเป็นการทำนุบำรุงศาสนสถานในสมัยรัชกาลที่ ๕ ที่ได้รับความร่วมมือร่วมใจจากทุกภาคส่วนในสังคม
...
เอกสารอ้างอิง
“ประกาศกรมศิลปากร เรื่อง รายชื่อโบราณสถานในเขตจังหวัดกำแพงเพชร.” ราชกิจจานุเบกษา. เล่มที่ ๑๔๐ ตอนพิเศษที่ ๑๔๙ ง (๒๓ มิถุนายน ๒๕๖๖): ๒๙-๓๐.
นัยนา แย้มสาขา. มาตรฐานการจัดเก็บเอกสารจดหมายเหตุของสำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ. กรุงเทพฯ: สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ กรมศิลปากร, ๒๕๕๕.
ศักดิ์ชัย สายสิงห์. เจดีย์ในประเทศไทย : แนวคิด คติการสร้าง พัฒนาการทางรูปแบบ และการวิเคราะห์ทางประวัติศาสตร์. กรุงเทพฯ: สถาบันวิจัยและพัฒนา มหาวิทยาลัยศิลปากร, ๒๕๕๘.
ศักดิ์ชัย สายสิงห์. เจดีย์ในประเทศไทย : รูปแบบ พัฒนาการ และพลังศรัทธา. นนทบุรี : เมืองโบราณ, ๒๕๖๐.
สำนักหอสมุดแห่งชาติ. ประชุมจารึก ภาคที่ ๘ จารึกสุโขทัย. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร, ๒๕๔๘.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ. เอกสารกรมราชเลขาธิการ รัชกาลที่ ๕ กระทรวงศึกษาธิการ ร.๕ศ.๖.พ/๒๐ เรื่องวัดพระธาตุ กำแพงเพชร (๒๔ สิงหาคม ๒๔๔๙).
อนันต์ ชูโชติ, ธาดา สังข์ทอง และนารีรัตน์ ปรีชาพีชคุปต์. นำชมอุทยานประวัติศาสตร์ สุโขทัย ศรีสัชนาลัย กำแพงเพชร. สุโขทัย: สำนักศิลปากรที่ ๖ สุโขทัย, ๒๕๖๑.