#องค์ความรู้อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร
ชิ้นส่วนมกรสังคโลกที่พบระหว่างการก่อสร้างโครงการพัฒนาเส้นทางชมโบราณสถานและป้ายสื่อความหมาย อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร (ระยะที่ ๒)
..
โครงการพัฒนาเส้นทางชมโบราณสถานและป้ายสื่อความหมาย อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร (ระยะที่ ๒) เป็นโครงการที่มีการดำเนินการในปีงบประมาณ ๒๕๖๘ ในพื้นที่วัดอาวาสใหญ่ วัดสิงห์ วัดพระสี่อิริยาบถ และวัดพระนอน ด้วยมีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนาป้ายสื่อความหมายและปรับปรุงเส้นทางเดินชมโบราณสถานให้ได้มาตรฐานสากล สามารถเพิ่มศักยภาพในการอำนวยความสะดวกรองรับการใช้บริการของนักเรียนนักศึกษา ตลอดจนประชาชน และนักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและต่างประเทศ อันเป็นการยกระดับให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวที่มีมาตรฐานในระดับสากลในฐานะแหล่งมรดกโลก
.
จากการดำเนินการโครงการดังกล่าว ณ วัดพระนอน ได้พบหลักฐานใหม่เป็นชิ้นส่วนประติมากรรมมกรสังคโลก สภาพไม่สมบูรณ์จำนวน ๕ ชิ้น ลักษณะเขียนลวดลายด้วยสีดำบนพื้นสีขาวมีขนาดโดยรวมกว้าง ๒.๓-๙.๑ เซนติเมตร ยาว ๑.๗-๑๑.๙ เซนติเมตร และหนา ๐.๙-๑.๗ เซนติเมตร 
.
มกร เป็นคำในภาษาสันสกฤต อ่านว่า มะ-กะ-ระ หรือ มะ-กอน เป็นสัตว์ในเทพนิยายมีลักษณะคล้ายสัตว์น้ำ ถือเป็นสัญลักษณ์แห่งความอุดมสมบูรณ์  มีสองเท้า หรือสี่เท้า ส่วนปากคล้ายจระเข้ มีงวงเหมือนช้าง ส่วนหางคล้ายปลาซึ่งบางครั้งพบส่วนของปลายหางม้วนเป็นลายก้านขด สันนิษฐานว่าเป็นคติที่เกิดขึ้นในอินเดีย ราวพุทธศตวรรษที่ ๓-๖ พบลักษณะเป็นสัตว์ที่มีส่วนหัวเป็นช้าง ส่วนลำตัวและหางเป็นปลา หรือเป็นมกรที่มีส่วนหัวเป็นรูปจระเข้ประดับที่โบราณสถานสาญจี และภารหุต ในเวลาต่อมามักพบการสร้างมกรมีลักษณะคล้ายส่วนของสัตว์หลากหลายชนิดมากขึ้น ซึ่งเป็นสัตว์ที่มีความหมายในทางมงคล เช่น สิงโต นาค แพะ และกวาง 
.
รูปแบบและลวดลายของประติมากรรมมกรสังคโลกในศิลปะสุโขทัย สันนิษฐานว่าเกิดจากการผสมผสานลักษณะของรูปแบบศิลปะเขมรที่ปรากฏในเมืองสุโขทัย และอิทธิพลรูปแบบศิลปะจีน โดยมกรจากแหล่งเตาเมืองสุโขทัย มักมีลักษณะหน้าตาคล้ายนาค บางครั้งส่วนหัวมีลักษณะคล้ายสิงห์ มีหงอน งวง เขา และหู มักพบในลักษณะอ้าปาก มีเขี้ยว เห็นฟันชัดเจน มีเครายาว บางชิ้นมีการคาบแก้วไว้ในปาก ลำตัวเป็นเกล็ด มีขาหน้าสองขา โดยมีลวดลายประดับตั้งแต่ส่วนคอจนถึงกรงเล็บ ส่วนใหญ่จะทำเป็นลำตัวทอดยาวอยู่บนฐานปลายมน ด้านล่างเจาะเป็นรูปวงกลม ภายในลำตัวกลวง สันนิษฐานว่าใช้ประกอบโครงสร้างทางสถาปัตยกรรม  ได้แก่ เป็นส่วนประกอบเครื่องบนหลังคา และประดับบันไดทางเข้าโบราณสถาน
..
จากการวิเคราะห์ลักษณะทางกายภาพประติมากรรมมกรสังคโลกที่เคยพบในเมืองกำแพงเพชรก่อนหน้านี้ มักเป็นเครื่องปั้นดินเผาเนื้อแกร่ง (Stoneware) ผลิตโดยการปั้นขึ้นรูปด้วยมือ ซึ่งปั้นแยกส่วนระหว่างหัวกับลำตัว แล้วตกแต่งด้วยการปั้นแปะ ขูดขีด และขุดทำให้เกิดร่องหรือลวดลาย พื้นผิวด้านนอกทาน้ำดินสีขาว แล้วเขียนสีดำเป็นลวดลายต่าง ๆ เช่น ลายลูกประคำ ลายกระจัง ลายกระหนก เป็นต้น จากนั้นทาน้ำเคลือบใสก่อนนำไปเผาครั้งสุดท้าย 
.
สันนิษฐานว่าชิ้นส่วนมกรที่พบจากการดำเนินการโครงการพัฒนาเส้นทางชมโบราณสถานและป้ายสื่อความหมาย อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร (ระยะที่ ๒) ที่วัดพระนอน เป็นผลิตภัณฑ์จากแหล่งเตาเมืองสุโขทัย กำหนดอายุราวพุทธศตวรรษที่ ๒๐-๒๑ สำหรับใช้เป็นเครื่องประกอบโครงสร้างทางสถาปัตยกรรม และน่าจะมีอายุร่วมสมัยกับมกรที่พบในโบราณสถานใกล้เคียง ได้แก่ วัดอาวาสใหญ่ วัดฆ้องชัย และวัดตะแบกคู่ ซึ่งพบประติมากรรมมกรสังคโลกลักษณะเกือบสมบูรณ์จากการดำเนินการทางโบราณคดี 
.
การประดับพุทธศาสนสถานด้วยผลิตภัณฑ์จากแหล่งเตาเมืองสุโขทัยในเมืองกำแพงเพชรเป็นการแสดงหลักฐานเชิงประจักษ์ทางหนึ่งถึงการเป็นเมืองร่วมสมัยและการรับอิทธิพลทั้งความเชื่อและรูปแบบศิลปกรรมเมืองกำแพงเพชรจากอาณาจักรสุโขทัย
...
เอกสารอ้างอิง
เชษฐ์ ติงสัญชลี. ประวัติศาสตร์ศิลปะอินเดีย และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้. พิมพ์ครั้งที่ ๔. นนทบุรี: มิวเซียมเพรส, ๒๕๖๓.
ธงชัย สาโค. สังคโลกเตาทุเรียงเมืองสุโขทัย ข้อมูลใหม่จากหลักฐานทางโบราณคดี. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร, ๒๕๖๔.
พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ กำแพงเพชร. นำชมพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ กำแพงเพชร. กรุงเทพฯ: สำนักศิลปากรที่ ๖ สุโขทัย กรมศิลปากร, ๒๕๕๗.
สมิทธิ ศิริภัทร และมยุรี วีระประเสริฐ. ทับหลัง การศึกษาเปรียบเทียบทับหลังที่พบในประเทศไทยและประเทศกัมพูชา. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร, ๒๕๓๓.
อนันต์ ชูโชติ และดำรงฤทธิ์ สมบูรณ์สิริ. รายงานการขุดแต่งโบราณสถานวัดฆ้องชัย ปีงบประมาณ ๒๕๒๕-๒๕๒๖. กำแพงเพชร: อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร, มป.ป.