#องค์ความรู้อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร
การศึกษาสัดส่วนระหว่างความกว้างและความสูงของเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมในวัฒนธรรมสุโขทัย : กรณีศึกษาโบราณสถานในเขตจังหวัดสุโขทัย กำแพงเพชร ตาก และพิษณุโลก
..
สัดส่วน ในทางคณิตศาสตร์หมายถึง การเท่ากันของ ๒ อัตราส่วน หมายความว่า อัตราส่วนของปริมาณที่ ๑ ต่อปริมาณที่ ๒ เท่ากับอัตราส่วนของปริมาณที่ ๓ ต่อปริมาณที่ ๔ 
.
สัดส่วน คือ ชื่อเรียกมิติของจินตลักษณ์ทางสถาปัตยกรรมอันเกิดจากการประสานร่วมกันระหว่าง ความกว้างหรือความลึก : ความยาว : ความสูง ของอาคารหรือสถาปัตยกรรมนั้นๆ ที่ปรากฏให้เห็นเป็นรูปลักษณะ ซึ่งประกอบเข้าด้วยกันอย่างสอดคล้องและกลมกลืนเป็นหนึ่งเดียว เป็น “ภาพรวม” ที่แสดงความสัมพันธ์ในเชิงองค์ประกอบอย่างกว้างๆ 
..
เจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูม มีที่มาของชื่อตามลักษณะของส่วนยอดซึ่งคล้ายดอกบัวตูม และการพบเจดีย์ลักษณะเดียวกันบางองค์มีการทำกลีบบัวประดับทรงดอกบัวตูม โดยมีชื่อเรียกเจดีย์แตกต่างกันไป เช่น เจดีย์ทรงดอกบัวตูม ทรงทะนาน หรือทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ 
.
เจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมถือเป็นรูปแบบเฉพาะของสถาปัตยกรรมสมัยสุโขทัย เนื่องจากพบเจดีย์ทรงนี้อย่างแพร่หลายตามหัวเมืองต่าง ๆ หรือที่เกี่ยวข้องในวัฒนธรรมสุโขทัย เช่น เจดีย์ประธาน วัดเจดีย์เจ็ดแถว เมืองศรีสัชนาลัย เจดีย์ประธาน วัดกะโลทัย เมืองกำแพงเพชร เจดีย์ยุทธหัตถี เมืองตาก เจดีย์ประธาน วัดเจดีย์ยอดทอง เมืองพิษณุโลก
.
เจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมมีองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมดังนี้
.
ส่วนฐาน ประกอบด้วยฐานหน้ากระดานหรือฐานเขียงอยู่ในผังสี่เหลี่ยมจัตุรัสจำนวน ๓ - ๕ ฐาน รองรับฐานบัวลูกแก้วอกไก่ (บัวคว่ำ-บัวหงาย) ในผังสี่เหลี่ยมจัตุรัสจำนวน ๑ ฐาน ซึ่งมีลักษณะเป็นฐานบัวที่ยืดท้องไม้สูงประดับลูกแก้วอกไก่ ๒ เส้น
.
ส่วนกลาง ประกอบด้วยชุดฐานบัวลูกฟักซ้อนกันจำนวน ๒ ฐาน ส่วนใหญ่อยู่ในผังเพิ่มมุมไม้ยี่สิบ นิยมเรียกชุดฐานบัวทั้งสองฐานนี้ว่า “ชั้นแว่นฟ้า” ถัดขึ้นไปเป็นส่วนของเรือนธาตุอยู่ในผังเพิ่มมุมไม้ยี่สิบเช่นเดียวกับชุดฐานบัว เรือนธาตุนั้นมี ๒ รูปแบบ คือ เรือนธาตุไม่มีจระนำซุ้มประดิษฐานพระพุทธรูป ซึ่งพบมากที่สุด และรูปแบบที่เรือนธาตุมีจระนำซุ้มประดิษฐานพระพุทธรูปทั้งสี่ด้าน ซึ่งพบเพียงไม่กี่องค์เท่านั้น เช่น เจดีย์ประธานวัดตระพังเงิน เมืองสุโขทัย
.
ส่วนยอด ประกอบด้วยส่วนที่เชื่อมต่อเหนือเรือนธาตุ มีชั้นซ้อนจำนวน ๑ ชั้น ประดับด้วยบรรพแถลง และกลีบขนุน แล้วจึงต่อด้วยส่วนยอด คือ ส่วนองค์ระฆัง ประกอบด้วยองค์ระฆังที่เป็นทรงพุ่มคล้ายดอกบัวตูม และเหนือส่วนยอดของดอกบัวตูมทำเป็นวงแหวนซ้อนกันเป็นชั้น ๆ ลักษณะเดียวกับปล้องไฉนของเจดีย์ทรงระฆังรองรับส่วนยอดสุดคือปลี
.
ทั้งนี้ซุ้มบรรพแถลงของเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมมักพบการประดับหน้ากาลเต็มพื้นที่ คาดว่าน่าจะเป็นเพราะบรรพแถลงของเจดีย์ทรงนี้มีขนาดเล็กมากและอยู่สูงจึงมีการทำหน้ากาลเต็มพื้นที่
.
นอกจากนี้เจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมบางกลุ่มที่มีขนาดใหญ่ และเป็นเจดีย์ประธานอันสำคัญที่สุดของวัดจะมีการทำบันไดบริเวณส่วนฐานด้านทิศตะวันออกขึ้นไปถึงส่วนเรือนธาตุ  
.
โดยรวมแล้วเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมมีลักษณะรูปแบบเดียวกับที่กล่าวถึงข้างต้น จะมีเพียงบางองค์ที่มีลักษณะแตกต่างไปคือ มีองค์ประกอบไม่ครบถ้วนตามระเบียบของเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมโดยทั่วไป เช่น ไม่มีชั้นเขียง ไม่มีชั้นแว่นฟ้า มีชั้นแว่นฟ้าเพียงชั้นเดียว หรือมีการเพิ่มชั้นฐานบัว เป็นต้น 
..
สำหรับการดำเนินงานทางโบราณคดีนั้น มักพบโบราณสถานในลักษณะซากปรักหักพังที่เหลือเพียงส่วนฐานของเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูม จึงจำเป็นต้องใช้การวิเคราะห์สัดส่วนระหว่างความกว้างและความสูงของเจดีย์เป็นแนวทางในการคำนวณเพื่อสันนิษฐานความสูงดั้งเดิมของเจดีย์ อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชรจึงทำการศึกษาอัตราส่วนระหว่างความกว้างของฐานเขียงชั้นที่ ๑ และความสูงของเจดีย์ จากกลุ่มตัวอย่างเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมที่มีลักษณะสมบูรณ์หรือพบตั้งแต่ส่วนฐานจนถึงส่วนปลียอด และมีส่วนฐานเขียงเป็นทรงสี่เหลี่ยมจัตุรัส
.
จากการคำนวณอัตราส่วนระหว่างความกว้างฐานและความสูงของเจดีย์กลุ่มตัวอย่าง พบอัตราส่วนตั้งแต่ ๑ : ๑.๕๐ จนถึง ๑ : ๒.๑๕ มีรายละเอียดดังนี้
.
จังหวัดสุโขทัย ได้แก่ เจดีย์ประธาน วัดตระพังเงิน อัตราส่วน ๑ : ๒.๑๕ เจดีย์ประธาน วัดอ้อมรอบ อัตราส่วน ๑ : ๑.๗๖ เจดีย์ วัดสะพานหิน อัตราส่วน ๑ : ๑.๙๖ เจดีย์ประธาน วัดเจดีย์เจ็ดแถว อัตราส่วน ๑ : ๒.๑๑ เจดีย์รายประจำทิศตะวันตกเฉียงเหนือ วัดเจดีย์เจ็ดแถว อัตราส่วน ๑ : ๑.๙๘ เจดีย์ประธาน วัดสวนแก้วอุทยานน้อย อัตราส่วน ๑ : ๑.๙๓ และวัดใหญ่ชัยมงคล ตำบลบ้านใหม่ไชยมงคล อำเภอทุ่งเสลี่ยม อัตราส่วน ๑ : ๒.๐๕
.
จังหวัดกำแพงเพชร ได้แก่ เจดีย์ประธาน วัดกะโลทัย อัตราส่วน ๑ : ๒.๐๑ และเจดีย์ประธาน วัดวังพระธาตุ อัตราส่วน ๑ : ๑.๖๙
.
เจดีย์ยุทธหัตถี อำเภอบ้านตาก จังหวัดตาก อัตราส่วน ๑ : ๑.๕๐
.
เจดีย์ประธาน วัดเจดีย์ยอดทอง อำเภอเมืองพิษณุโลก จังหวัดพิษณุโลก อัตราส่วน ๑ : ๑.๕๘
..
จากการศึกษาดังกล่าว กลุ่มตัวอย่างทั้งหมดมีสัดส่วนเฉลี่ย ๑ : ๑.๘๘ โดยเป็นที่น่าสังเกตว่าเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมในเขตพื้นที่จังหวัดสุโขทัยมีสัดส่วนเฉลี่ย ๑ : ๑.๙๙
.
จึงสามารถอนุมานได้ว่า เจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมในเขตจังหวัดสุโขทัยจะมีความสูงประมาณ ๒ เท่าของความกว้างฐาน ในเขตจังหวัดกำแพงเพชรมีความสูง ๑.๗ - ๒ เท่าของความกว้างฐาน และในเขตจังหวัดตากและพิษณุโลกจะมีความสูงของเจดีย์ประมาณ ๑.๕ เท่าของความกว้างฐาน
...
เอกสารอ้างอิง
กรมศิลปากร. รายงานการปรับปรุงขุดแต่งและบูรณะโบราณสถาน เมืองสุโขทัยเก่า ศรีสัชนาลัย และกำแพงเพชร ปีงบประมาณ ๒๕๐๘-๒๕๐๙. ม.ป.พ., ม.ป.ป. [เอกสารอัดสำเนา].
คทา จันทลักขณา. การศึกษาเจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ในสมัยสุโขทัย. วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตร์มหาบัณฑิต สาขาวิชาประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรม คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร, ๒๕๔๕.
ชนินทร์ เสลา. แบบสภาพโบราณสถานวัดอ้อมรอบ. สุโขทัย: อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย กรมศิลปากร, ม.ป.ป. [เอกสารอัดสำเนา]
นอร์ทเทิร์นซัน (๑๙๓๕). รายงานการขุดค้นและบูรณะวัดใหญ่ชัยมงคล อ. ทุ่งเสลี่ยม จ. สุโขทัย. สุโขทัย: สำนักศิลปากรที่ ๖ สุโขทัย, ๒๕๔๖. [เอกสารอัดสำเนา].
บุณยกร วชิระเธียรชัย. “สถาปัตยกรรมเครื่องยอด “ทรงจอมแห” ว่าด้วยหลักวิชาเส้น รูป และความรู้สึก : กรณีศึกษา “ยอดบุษบก-มณฑป”.” หน้าจั่ว : ว่าด้วยประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรมและสถาปัตยกรรมไทย. ๑๒ (มกราคม-ธันวาคม ๒๕๕๘): ๑๕๘-๒๒๓.
ราชบัณฑิตยสถาน. พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔. กรุงเทพฯ : ราชบัณฑิตยสถาน, ๒๕๕๖.
ศักดิ์ชัย สายสิงห์. เจดีย์ในประเทศไทย : แนวคิด คติการสร้าง พัฒนาการทางรูปแบบ และการวิเคราะห์ทางประวัติศาสตร์. กรุงเทพฯ: สถาบันวิจัยและพัฒนา มหาวิทยาลัยศิลปากร, ๒๕๕๘.
สมคิด จิระทัศนกุล. อภิธานศัพท์ช่างสถาปัตยกรรมไทย เล่ม ๑ กระบวนการออกแบบสถาปัตยกรรมไทย. กรุงเทพฯ: คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร, ๒๕๕๙.
สันติ เล็กสุขุม. เจดีย์ ความเป็นมาและคำศัพท์เรียกองค์ประกอบเจดีย์ในประเทศไทย. กรุงเทพฯ: มติชน, ๒๕๔๐.
สำนักศิลปากรที่ ๖ สุโขทัย. “แบบรูปด้านเจดีย์ประธาน” ใน แบบบูรณะเจดีย์ประธานวัดใหญ่ชัยมงคล ตำบลบ้านใหม่ไชยมงคล อำเภอทุ่งเสลี่ยม จังหวัดสุโขทัย. สุโขทัย: สำนักศิลปากรที่ ๖ สุโขทัย กรมศิลปากร, ม.ป.ป. [เอกสารอัดสำเนา]
สำนักศิลปากรที่ ๖ สุโขทัย. “แบบวิเคราะห์รูปด้าน, รูปแปลน” ใน แบบโครงการอนุรักษ์และพัฒนาวัดเจดีย์ยอดทอง (งานบูรณะเจดีย์ประธาน) ตำบลในเมือง อำเภอเมืองพิษณุโลก จังหวัดพิษณุโลก. สุโขทัย: สำนักศิลปากรที่ ๖ สุโขทัย กรมศิลปากร, ๒๕๕๔. [เอกสารอัดสำเนา]
สำนักศิลปากรที่ ๖ สุโขทัย. “แบบสันนิษฐานเจดีย์วัดกะโลทัย” ใน แบบโครงการอนุรักษ์และพัฒนาโบราณสถานวัดอาวาสน้อย ตำบลหนองปลิง อำเภอเมืองกำแพงเพชร จังหวัดกำแพงเพชร. สุโขทัย: สำนักศิลปากรที่ ๖ สุโขทัย กรมศิลปากร, ม.ป.ป. [เอกสารอัดสำเนา]
สำนักศิลปากรที่ ๖ สุโขทัย. “แบบแสดงรูปด้าน, รูปแปลน” ใน แบบเจดีย์ยุทธหัตถี อำเภอบ้านตาก จังหวัดตาก. สุโขทัย: สำนักศิลปากรที่ ๖ สุโขทัย กรมศิลปากร, ม.ป.ป. [เอกสารอัดสำเนา]
สำนักศิลปากรที่ ๖ สุโขทัย. “แบบหลังการบูรณะทิศเหนือ - ใต้” ใน แบบโครงการอนุรักษ์และพัฒนาโบราณสถาน วัดวังพระธาตุ ตำบลไตรตรึงษ์ อำเภอเมืองกำแพงเพชร จังหวัดกำแพงเพชร. สุโขทัย: สำนักศิลปากรที่ ๖ สุโขทัย กรมศิลปากร, ม.ป.ป. [เอกสารอัดสำเนา]
อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย. แบบรูปด้านเจดีย์ประธาน ทรงดอกบัวตูม วัดเจดีย์เจ็ดแถว. สุโขทัย: อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย กรมศิลปากร, ม.ป.ป. [เอกสารอัดสำเนา]
อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย. แบบรูปด้านเจดีย์วัดสวนแก้วอุทยานน้อย. สุโขทัย: อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย กรมศิลปากร, ๒๕๒๗. [เอกสารอัดสำเนา]
อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย. แบบรูปด้านเจดีย์หมายเลข ๒๕ วัดเจดีย์เจ็ดแถว. สุโขทัย: อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย กรมศิลปากร, ม.ป.ป. [เอกสารอัดสำเนา]
อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย. ทำเนียบโบราณสถานอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย (พิมพ์ครั้งที่ ๒). สุโขทัย: อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย กรมศิลปากร, ๒๕๖๑.