#องค์ความรู้อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร
การคำนวณความสูงของเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูม เมืองกำแพงเพชร
จากการศึกษาสัดส่วนระหว่างความกว้างและความสูงเจดีย์ในวัฒนธรรมสุโขทัย
...
เจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูม กำหนดอายุราวปลายพุทธศตวรรษที่ ๑๙ ถึงต้นพุทธศตวรรษที่ ๒๐  ถือเป็นรูปแบบเฉพาะของสถาปัตยกรรมสมัยสุโขทัย  เนื่องจากพบเจดีย์ทรงนี้อย่างแพร่หลายตามหัวเมืองต่าง ๆ หรือที่เกี่ยวข้องในวัฒนธรรมสุโขทัย เช่น เจดีย์ประธาน วัดตระพังเงิน เมืองสุโขทัย เจดีย์ประธาน วัดเจดีย์เจ็ดแถว เมืองศรีสัชนาลัย เจดีย์ยุทธหัตถี เมืองตาก และเจดีย์ประธาน วัดเจดีย์ยอดทอง เมืองพิษณุโลก
.
เมืองกำแพงเพชรปรากฏขึ้นในพุทธศตวรรษที่ ๒๐ (จารึกกฎหมายลักษณะโจร พ.ศ. ๑๙๔๐) เป็นเมืองโบราณร่วมสมัยกับอาณาจักรสุโขทัย อีกทั้งในเขตจังหวัดกำแพงเพชรยังพบเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมสมัยสุโขทัย เช่น เจดีย์ประธาน วัดกะโลทัย เจดีย์ประธาน วัดเจดีย์กลางทุ่ง และเจดีย์ประธาน วัดวังพระธาตุ
.
สำหรับการดำเนินงานทางโบราณคดีนั้น มักพบโบราณสถานในลักษณะซากปรักหักพังที่เหลือเพียงส่วนฐานของเจดีย์ การศึกษานี้จึงพิจารณาจากโบราณสถานในอุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชรที่พบลักษณะฐานหน้ากระดานสี่เหลี่ยมจัตุรัสซ้อนลดหลั่นกันอย่างน้อยสามชั้น ซึ่งเป็นลักษณะองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมของเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูม และคำนวณความสูงโดยเทียบสัดส่วนจากความกว้างของฐานเจดีย์ เพื่อสันนิษฐานความสูงดั้งเดิมของเจดีย์อันเป็นส่วนหนึ่งในการสร้างรูปแบบสันนิษฐานโบราณสถานอันสำคัญในพื้นที่มรดกโลก
..
จากการศึกษาสัดส่วนระหว่างความกว้างและความสูงของเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมในวัฒนธรรมสุโขทัย : กรณีศึกษาโบราณสถานในเขตจังหวัดสุโขทัย กำแพงเพชร ตาก และพิษณุโลก จำนวน ๑๑ ตัวอย่าง พบว่ากลุ่มตัวอย่างทั้งหมดมีอัตราส่วนระหว่าง ๑ : ๑.๕๐ ถึง ๑ : ๒.๑๕ และมีค่าอัตราส่วนเฉลี่ย ๑ : ๑.๘๘ จึงอาจสันนิษฐานได้ว่าเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมในกรณีศึกษานี้จะมีความสูงประมาณ ๑.๕ - ๒ เท่าของความกว้างฐาน
.
โดยในอุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชรพบเจดีย์ลักษณะดังกล่าวได้แก่
.
๑. เจดีย์หมายเลข ๑ วัดกลางนคร ตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกของวัดพระแก้ว บริเวณใจกลางเมืองกำแพงเพชร เจดีย์ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกของวิหาร มีลักษณะเหลือเพียงส่วนฐานหน้ากระดานสี่เหลี่ยมกว้าง ๔.๑๓ เมตร ซ้อนลดหลั่นกันสามชั้น ต่อด้วยฐานบัวลูกแก้วอกไก่ ส่วนเรือนธาตุและส่วนยอดหักหายไป
.
๒. เจดีย์รายหมายเลข ๓ วัดป่าแลง ตั้งอยู่ในเขตอรัญญิกของอุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร เจดีย์รายตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ของเจดีย์ประธาน มีลักษณะเหลือเพียงส่วนฐานหน้ากระดานสี่เหลี่ยมกว้าง ๕.๑๙ เมตร ซ้อนลดหลั่นกันสี่ชั้น ส่วนฐานบัวลูกแก้วอกไก่ ส่วนเรือนธาตุ และส่วนยอดหักหายไป ผลจากการดำเนินงานทางโบราณคดีบริเวณด้านตะวันตกของเจดีย์รายหมายเลข ๓ พบชิ้นส่วนสถาปัตยกรรมสันนิษฐานว่าเป็นส่วนเรือนธาตุ ที่มีย่อมุมอันเป็นลักษณะจำเป็นในองค์ประกอบของเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูม 
..
เมื่อนำขนาดความกว้างฐานของเจดีย์ดังกล่าวมาสันนิษฐานโครงสร้างดั้งเดิมตามองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมของเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมร่วมกับการคำนวณความสูงตามอัตราส่วนจากการศึกษาสัดส่วนระหว่างความกว้างและความสูงของเจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูมในวัฒนธรรมสุโขทัย สามารถสันนิษฐานความสูงของเจดีย์ได้ดังนี้
.
๑. เจดีย์หมายเลข ๑ วัดกลางนคร ฐานเจดีย์มีความกว้าง ๔.๑๓ เมตร ควรจะมีความสูงประมาณ ๖.๒๐ เมตร คิดเป็นอัตราส่วน ๑ : ๑.๕ ซึ่งมีอัตราส่วนใกล้เคียงกับ เจดีย์ยุทธหัตถี จังหวัดตาก (ตั้งอยู่ห่างจากวัดกลางนครประมาณ ๘๐ กิโลเมตร)
.
๒. เจดีย์รายหมายเลข ๓ วัดป่าแลง ฐานเจดีย์มีความกว้าง ๕.๑๙ เมตร ควรจะมีความสูงประมาณ ๘.๗๙ เมตร คิดเป็นอัตราส่วน ๑ : ๑.๗ ซึ่งมีอัตราส่วนใกล้เคียงกับ เจดีย์ประธาน วัดวังพระธาตุ จังหวัดกำแพงเพชร (ตั้งอยู่ห่างจากวัดป่าแลงประมาณ ๑๕ กิโลเมตร)
...
เอกสารอ้างอิง
บริษัท ปรียะธุรกิจ จำกัด. รายงานงานบูรณะและปรับปรุงภูมิทัศน์ โบราณสถานวัดป่าแลง โครงการบูรณะและปรับปรุงภูมิทัศน์วัดมณฑป วัดป่าแลง วัดกรุสี่ห้อง. กำแพงเพชร: อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร, ๒๕๔๓.
ศักดิ์ชัย สายสิงห์. เจดีย์ในประเทศไทย : แนวคิด คติการสร้าง พัฒนาการทางรูปแบบ และการวิเคราะห์ทางประวัติศาสตร์. กรุงเทพฯ: สถาบันวิจัยและพัฒนา มหาวิทยาลัยศิลปากร, ๒๕๕๘.
สำนักหอสมุดแห่งชาติ. ประชุมจารึก ภาคที่ ๘ จารึกสุโขทัย. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร, ๒๕๔๘.
ห้างหุ้นส่วนจำกัด ดับเบิ้ลยู เอ อาร์ คอนสตรัคชั่น. รายงานโครงการบูรณะโบราณสถานวัดดงอ้อย อำเภอเมือง จังหวัดกำแพงเพชร. กำแพงเพชร: อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร, ๒๕๕๔. (เอกสารอัดสำเนา).
ห้างหุ้นส่วนจำกัด สุรศักดิ์ก่อสร้าง. รายงานการขุดแต่งวัดป่าแลง ในเขตอรัญญิก เมืองกำแพงเพชร.กำแพงเพชร: อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร, ๒๕๔๒. (เอกสารอัดสำเนา).
ห้างหุ้นส่วนจำกัด เหมลักษณ์ก่อสร้าง. รายงานการบูรณะโบราณสถานเมืองกำแพงเพชร วัดหมาผี (น. ๑๖) วัดรามรณรงค์ (น. ๔๐) วัดนาคเจ็ดเศียร (น. ๑๓) วัดมะเคล็ด (น. ๒๖) วัดสระแก้ว (น. ๓๒). กำแพงเพชร: อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร, ๒๕๔๐. (เอกสารอัดสำเนา).
อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร. องค์ความรู้ประจำเดือน กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๖๘ เรื่อง การศึกษาสัดส่วนระหว่างความกว้างและความสูงของเจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ในวัฒนธรรมสุโขทัย : กรณีศึกษาโบราณสถานในเขตจังหวัดสุโขทัย กำแพงเพชร ตาก และพิษณุโลก.  [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อ ๔ สิงหาคม ๒๕๖๘, จาก: https://www.facebook.com/kpppark2534/posts/pfbid021rBrknHEzRkMm5Hca2vbzXbYFRKtcP4ZfeLM7Q28VLUR4zckHWzKKuJ5ypy87uQWl
อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร. แบบวัดกลางนคร แสดงเจดีย์หมายเลข ๑, หมายเลข ๒ (แบบบูรณะ). (แบบรูปแปลนและรูปด้าน). สุโขทัย: สำนักศิลปากรที่ ๖ สุโขทัย กรมศิลปากร, ๒๕๔๕. (เอกสารอัดสำเนา).
อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย. การศึกษาทางโบราณคดีเพื่อจัดลำดับอายุสมัยของแหล่งศิลปกรรมเมืองสุโขทัยปีงบประมาณ ๒๕๖๑. สุโขทัย: สำนักศิลปากรที่ ๖ สุโขทัย กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม, ๒๕๖๑.