#องค์ความรู้อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร
เครื่องถ้วยสังคโลกลายปลาที่พบระหว่างการดำเนินการโครงการพัฒนาเส้นทางชมโบราณสถานและป้ายสื่อความหมาย อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร (ระยะที่ ๒)
โครงการพัฒนาเส้นทางชมโบราณสถานและป้ายสื่อความหมาย อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร (ระยะที่ ๒) เป็นโครงการที่มีการดำเนินการในปีงบประมาณ ๒๕๖๘ ในพื้นที่วัดอาวาสใหญ่ วัดสิงห์ วัดพระสี่อิริยาบถ และวัดพระนอน ด้วยมีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนาป้ายสื่อความหมายและปรับปรุงเส้นทางเดินชมโบราณสถานให้ได้มาตรฐานสากล สามารถเพิ่มศักยภาพในการอำนวยความสะดวกรองรับการใช้บริการของนักเรียนนักศึกษา ตลอดจนประชาชน และนักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและต่างประเทศ อันเป็นการยกระดับให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวที่มีมาตรฐานในระดับสากลในฐานะแหล่งมรดกโลก
จากการก่อสร้างในโครงการดังกล่าวที่วัดพระสี่อิริยาบถ พบชิ้นส่วนเครื่องถ้วยสังคโลก ผลิตจากแหล่งเตาเมืองสุโขทัย ส่วนก้น ตกแต่งด้วยการรองผิวสีขาว เขียนลายสีดำ แล้วเคลือบใส โดยภายในเขียนลายสีดำรูปปลา จำนวน ๒ ชิ้น ดังนี้
๑. ชิ้นส่วนเครื่องถ้วยสังคโลก ส่วนก้น ตกแต่งภายในด้วยการเขียนลายปลาตัวเดียวในเส้นวงกลมขนานจำนวน ๒ เส้น พบรอยขากี๋ (Support) บนตัวปลาจำนวน ๔ รอย เขียนลายพรรณพฤกษาภายนอกเส้นวงกลม มีขนาดกว้าง ๒.๘-๑๓.๑ เซนติเมตร ยาว ๒.๒-๑๘.๒ เซนติเมตร หนา ๐.๕-๑.๓ เซนติเมตร สูง ๕.๘ เซนติเมตร เส้นผ่านศูนย์กลางก้น ๗.๒-๙.๐ เซนติเมตร 
๒. ชิ้นส่วนเครื่องถ้วยสังคโลก ส่วนก้น ตกแต่งภายในด้วยการเขียนลายปลาตัวเดียวในเส้นวงกลมขนานจำนวน ๒ เส้น โดยใช้เส้นวงกลมเป็นส่วนท้องของปลา และมีการวาดส่วนครีบของปลาคล้ายการตวัดปลายพู่กัน พบรอยขากี๋ (Support) บนตัวปลาจำนวน ๓ รอย มีขนาดกว้าง ๔.๑-๑๐.๓ เซนติเมตร ยาว ๒.๐-๑๑.๐ เซนติเมตร หนา ๐.๕-๑.๓ เซนติเมตร สูง ๒.๗ เซนติเมตร เส้นผ่านศูนย์กลางก้น ๗.๓-๙.๐ เซนติเมตร
สังคโลก เป็นชื่อที่ใช้เรียกเครื่องปั้นดินเผาชนิดเนื้อแกร่ง ทั้งประเภทเคลือบและไม่เคลือบ ใช้เรียกเฉพาะจากแหล่งผลิตเตาทุเรียงเมืองสุโขทัย และเตาเมืองศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย 
จากการดำเนินงานทางโบราณคดี ณ แหล่งเตาทุเรียงเมืองสุโขทัย ตำบลเมืองเก่า อำเภอเมืองสุโขทัย จังหวัดสุโขทัย ปีงบประมาณ ๒๕๕๙-๒๕๖๐ ทำการตรวจสอบหาค่าอายุทางวิทยาศาสตร์ด้วยวิธี AMS Dating (Accelerator Mass Spectrometry) และการกำหนดอายุเชิงเทียบ (Relative Dating) สามารถจัดลำดับอายุสมัยของแหล่งเตาเมืองสุโขทัยออกเป็น ๒ ระยะ ได้แก่ ระยะแรกกำหนดอายุในช่วงพุทธศตวรรษที่ ๑๙-๒๐ (พ.ศ. ๑๘๙๓-๑๙๔๓) และระยะหลังกำหนดอายุในช่วงพุทธศตวรรษที่ ๒๐-๒๑ (พ.ศ. ๑๙๕๓-๒๐๗๓)  โดยสามารถจำแนกสมัยการเขียนลายปลาที่ตกแต่งจานทรงสูงจากแหล่งเตาเมืองสุโขทัย ดังนี้
ระยะแรก มีลักษณะเขียนลายปลาภายในเส้นวงกลมขนานสองชั้นที่เขียนรอบก้นจานด้านใน มีทั้งเขียนลายปลาตัวเดียวอยู่ภายในวงกลม ด้านบนของลายมีการปล่อยพื้นที่ว่าง ไม่มีการเขียนลายใดๆ เขียนลายปลาคาบดอกไม้โดยเขียนลายปลาด้านล่างของวงกลม บริเวณปากของปลามีลายเส้นก้านดอกไม้โค้งขึ้นไปด้านบน แล้วเขียนลายดอกไม้ บางใบอาจเป็นเพียงการแต้มให้คล้ายใบไม้เท่านั้น และลายกลุ่มปลา มีทั้งลายปลาสามตัวและสี่ตัว ซึ่งบางชิ้นพบการเขียนลายปลาโดยการแบ่งพื้นที่วงกลมเป็นสี่ส่วน แต่ละส่วนเขียนลายปลาหันหัวเข้าหากัน 
ระยะหลัง มีลักษณะเขียนลายปลาตัวเดียว โดยมีภาพรวมคล้ายระยะแรก แต่ต่างกันที่ลวดลายที่เขียนลายปลาคร่าวๆ แบบง่ายๆ ไม่ประณีตและบรรจง อยู่ในเส้นวงกลมของก้นจานด้านใน บางลายเขียนลายปลาโดยเอาเส้นวงกลมเป็นส่วนท้องของปลา เพื่อให้รวดเร็ว และลดขั้นตอนการเขียนลายปลา และพบการทาน้ำดินสีขาวหนากว่าระยะแรก สันนิษฐานว่าช่างน่าจะมีความชำนาญ และประสบการณ์ในการเผาแล้ว และสันนิษฐานว่าช่างเขียนลายน่าจะต่างกลุ่มจากช่างระยะแรก สังเกตจากลักษณะลายเส้นในการวาด และความพิถีพิถัน เอาใจใส่ต่อการเขียนลวดลายมีความแตกต่างกัน 
ทั้งนี้เป็นที่น่าสังเกตว่า การเขียนลายปลาในระยะแรกมีลักษณะเชิงโครงสร้างเป็นการเขียนลายปลาภายในเส้นวงกลมขนานที่เขียนรอบก้นจานด้านใน และปล่อยพื้นที่ว่างเปล่าบริเวณด้านนอกเส้นวงกลม โดยพบหลักฐานการเขียนลายในพื้นที่ดังกล่าวในระยะหลัง
จากการกำหนดอายุเปรียบเทียบกับหลักฐานทางโบราณคดีที่พบจากการดำเนินงานทางโบราณคดี ณ แหล่งเตาทุเรียงเมืองสุโขทัย สันนิษฐานว่าชิ้นส่วนเครื่องถ้วยสังคโลก ส่วนก้น ตกแต่งด้วยการเขียนลายปลาที่พบจากการก่อสร้างในโครงการดังกล่าว ณ วัดพระสี่อิริยาบถ เป็นผลิตภัณฑ์จากแหล่งเตาเมืองสุโขทัย ระยะหลัง กำหนดอายุในช่วงพุทธศตวรรษที่ ๒๐-๒๑ สอดคล้องกับหลักฐานทางโบราณคดีที่พบในวัดพระสี่อิริยาบถก่อนหน้านี้ เช่น พระพุทธรูปลีลาภายในมณฑปประธานวัดพระสี่อิริยาบถ ที่มีลักษณะศิลปกรรมเทียบเคียงได้กับพระพุทธรูปลีลาสำริด วัดกรุสี่ห้อง กำหนดอายุราวพุทธศตวรรษที่ ๒๐ - ๒๑  และจารึกลานเงินเสด็จพ่อพระยาสอย กำหนดอายุราวพุทธศตวรรษที่ ๒๐ (ประมาณพุทธศักราช ๑๙๖๓)  
โดยการดำเนินงานทางโบราณคดีในเขตอุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชรก่อนหน้านี้ พบชิ้นส่วนเครื่องถ้วยสังคโลกลายปลา ผลิตจากแหล่งเตาเมืองสุโขทัย เช่น บริเวณกำแพงเมืองกำแพงเพชร  และวัดพระธาตุ 
การพบเครื่องถ้วยสังคโลก จากแหล่งเตาเมืองสุโขทัยในเมืองกำแพงเพชร แสดงให้เห็นถึงการเป็นเมืองร่วมสมัย และการรับอิทธิพลวิถีการดำรงชีวิตของชาวเมืองกำแพงเพชรจากอาณาจักรสุโขทัย
เอกสารอ้างอิง
ธงชัย สาโค.  สังคโลกเตาทุเรียงเมืองสุโขทัย ข้อมูลใหม่จากหลักฐานทางโบราณคดี.  กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม, ๒๕๖๔.
พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ กำแพงเพชร.  นำชมพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ กำแพงเพชร.  สุโขทัย: สำนักศิลปากรที่ ๖ สุโขทัย กรมศิลปากร, ๒๕๕๗.
สำนักหอสมุดแห่งชาติ.  ประชุมจารึก ภาคที่ ๘ จารึกสุโขทัย.  กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร, ๒๕๔๘.
ห้างหุ้นส่วนจำกัด สามเพชร.  การขุดตรวจทางโบราณคดีบริเวณพื้นที่ภายในกำแพงเมืองด้านทิศตะวันตก (สำนักงานอุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชรเดิม) ตำบลในเมือง อำเภอเมืองกำแพงเพชร จังหวัดกำแพงเพชร งบกลาง ปีงบประมาณ พ.ศ. ๒๕๔๙.  [ม.ป.ท.], ๒๕๕๐.  [เอกสารอัดสำเนา].
ห้างหุ้นส่วนจำกัด สามเพชร.  รายงานการบูรณะโบราณสถานวัดพระธาตุจังหวัดกำแพงเพชร.  กำแพงเพชร: อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร, ๒๕๔๔.  [เอกสารอัดสำเนา].
อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย.  รายงานการดำเนินงานทางโบราณคดีแหล่งเตาทุเรียงเมืองเก่าสุโขทัย ตำบลเมืองเก่า อำเภอเมืองสุโขทัย จังหวัดสุโขทัย ปีงบประมาณพุทธศักราช ๒๕๕๙-๒๕๖๐.  สุโขทัย: อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย, ๒๕๖๐.