#องค์ความรู้อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร
ประทีปสังคโลกฉลุลายที่พบในเมืองกำแพงเพชร
 ตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔ “ประทีป” หมายถึง ตะเกียง โคม หรือไฟที่มีเปลวสว่าง หมายเอาตะเกียง ไฟเทียน เป็นต้น 
 ฉลุ หมายถึง ปรุ สลัก เป็นกลวิธีการทำลวดลายโปร่งบนวัสดุต่างๆ  การฉลุลาย คือ ฉลุให้เป็นลาย ส่วนลายที่ฉลุแล้ว เรียกว่า ลายฉลุ  โดยการตกแต่งเครื่องสังคโลกด้วยวิธีการฉลุลาย จะใช้การเจาะหรือปาดเนื้อดินที่ไม่ต้องการออกให้เห็นเป็นช่องตามลายที่ร่างไว้ แล้วจึงนำไปชุบน้ำเคลือบใสแล้วเผา มักพบในโบราณวัตถุประเภทโคมไฟ
 จากการดำเนินการทางโบราณคดีในเขตพื้นที่อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชรที่ผ่านมา พบชิ้นส่วนประทีปดินเผาเคลือบสีขาวฉลุลายในกรอบรูปกลีบบัว เช่น บนฐานไพทีใหญ่ วัดพระแก้ว วัดโพธิ์ใหญ่ และชิ้นส่วนประทีปดินเผาเนื้อแกร่งฉลุลายที่ไม่สามารถระบุลายได้ เช่น วัดสิงห์ และวัดกรุสี่ห้อง 
 นอกจากนี้จากการดำเนินการโครงการพัฒนาเส้นทางชมโบราณสถานและป้ายสื่อความหมาย อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร (ระยะที่ ๒) ปีงบประมาณ ๒๕๖๘ ในพื้นที่วัดอาวาสใหญ่ ด้วยมีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนาป้ายสื่อความหมายและปรับปรุงเส้นทางเดินชมโบราณสถานให้ได้มาตรฐานสากล สามารถเพิ่มศักยภาพในการอำนวยความสะดวกรองรับการใช้บริการของนักเรียนนักศึกษา ตลอดจนประชาชน และนักท่องเที่ยว ทั้งชาวไทยและต่างประเทศ อันเป็นการยกระดับให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวที่มีมาตรฐานในระดับสากลในฐานะแหล่งมรดกโลกนั้น พบชิ้นส่วนประทีปดินเผาเนื้อแกร่งฉลุลายจำนวน ๑ ชิ้น ขนาดยาว ๑๔.๔ เซนติเมตร หนา ๐.๔-๐.๙ เซนติเมตร สูง ๘.๓ เซนติเมตร และเส้นผ่านศูนย์กลาง ๑๑ เซนติเมตร ด้วย
 สันนิษฐานว่าชิ้นส่วนประทีปดินเผาที่พบเป็นผลิตภัณฑ์จากแหล่งเตาเมืองศรีสัชนาลัย ใช้งานโดยการจุดไฟจากน้ำมันธรรมชาติที่ใส่ในตะคันขนาดเล็กหรือใส่เทียนไว้ในประทีป หลังจากจุดไฟ  แสงสว่างจะลอดผ่านช่องที่เกิดจากการตกแต่งด้วยวิธีการฉลุลาย โดยประทีปสังคโลกตกแต่งด้วยการฉลุลายนั้น พบจำนวน ๒ ประเภท ได้แก่
 ๑. ประเภททรงกลมที่มีฝาครอบหรือส่วนปิดด้านบน เช่น ที่พระราชวังเมืองศรีสัชนาลัยพบประทีปทรงกลมเคลือบสีเขียวอ่อน ปากกว้าง ตัวประทีปตกแต่งด้วยการฉลุลาย ประกอบด้วยสามส่วน กล่าวคือส่วนบนทำเป็นลายดอกไม้ก้านขดเชื่อมต่อกัน ส่วนกลางแบ่งส่วนประดับห้าส่วน ประกอบด้วยลายดอกไม้บานในทรงรูปไข่และตกแต่งด้วยการขูดขีดเป็นเส้นวงแหวนบนผิวของส่วนล่างซึ่งไม่ฉลุลายและที่ส่วนฐานของประทีป กำหนดอายุพุทธศตวรรษที่ ๒๑-๒๒
 ๒. ประเภทชิ้นเดียว กล่าวคือส่วนบนสุดของประทีปไม่สามารถแยกออกจากกันได้ ซึ่งจากการดำเนินการทางโบราณคดีที่เมืองศรีสัชนาลัยพบชิ้นส่วนประทีปลักษณะส่วนบนมีแถวกลีบบัวสองแถวและยอดทรงดอกบัวตูม และส่วนลำตัวมีการตกแต่งด้วยการฉลุลาย โดยลายฉลุที่โดดเด่นบนชิ้นส่วนประทีปประเภทออกแบบให้เป็นชิ้นเดียวที่พบจากการดำเนินการทางโบราณคดีที่เมืองสุโขทัยคือ ชุดลายทรงรูปไข่ซึ่งบรรจุลายดอกไม้แปดกลีบ แยกจากกันด้วยกรอบขนาดใหญ่และเล็กที่มีแถวของลายไข่ปลา และรูปแบบของลายดอกไม้สี่กลีบแทรกด้วยลายใบโพ ซึ่งดอกบัวและใบโพนั้น สื่อนัยความหมายทางธรรมของพระพุทธเจ้า กำหนดอายุพุทธศตวรรษที่ ๒๑-๒๒
 การจุดประทีปเป็นหนึ่งในการสักการะบูชาในทางพุทธศาสนาทางหนึ่งดังปรากฏในจารึกเขาสุมนกูฏ (พ.ศ. ๑๙๑๑) ที่เขียนเป็นภาษาไทย ด้วยตัวอักษรไทยแบบสุโขทัย ด้านที่ ๒ บรรทัดที่ ๑-๒๓ กล่าวถึงขบวนแห่งการสักการะบูชารอยพระพุทธบาทขึ้นเขาสุมนกูฏ ความว่า
 “ดับหนทางแต่เมืองสุโขทัยมาเถิงจอมเขานี้งามหนักหนาแก่กมสองขอกหนทาง ย่อมตั้งกัลปพฤกษ์ใส่รมยวลดอกไม้ตามไต้เทียนประทีปเผาธูปหอมตระหลบทุกแห่ง ปลูกธงปฏากทั้งสองปลากหนทาง ย่อมเรียงขันหมากขันพลูบูชาพิลมระบำเต้นเล่นทุกฉัน..ด้วยเสียงอันสาธุการบูชาอีกดุริยาพาทย์พิณฆ้องกลองเสียงดังสิพอดังดินจักหล่มอั้นไซร้...” 
 ประทีปสังคโลกตกแต่งด้วยการฉลุลาย แสดงให้เห็นถึงศักยภาพของช่างฝีมือ หลักฐานทางโบราณคดีที่พบในเมืองสุโขทัยและเมืองศรีสัชนาลัย ทำให้สันนิษฐานได้ว่าประทีปสังคโลกผลิตขึ้นเพื่อให้แสงสว่างกับพระราชวังหรือวัด โดยการพบประทีปสังคโลกในพุทธศาสนสถานเมืองกำแพงเพชรเป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ทางหนึ่งที่แสดงถึงการสักการะพุทธศาสนสถานด้วยการจุดประทีปของประชาชนชาวกำแพงเพชรในวัฒนธรรมสุโขทัย
...
เอกสารอ้างอิง
กรมศิลปากร. เซรามิกแห่งแหลมทองและแดนอาทิตย์อุทัย : สานตำนานสายใยไม่เสื่อมคลายในพาณิชยวัฒนธรรมโลก (ระเบียนรูปเซรามิกไทย-ญี่ปุ่น). กรุงเทพฯ: สำนักบริหารกลาง กรมศิลปากร, ๒๕๖๕.
กองพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ กรมศิลปากร. พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ สวรรควรนายก (พิมพ์ครั้งที่ ๒). กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร, ๒๕๒๗.
สำนักหอสมุดแห่งชาติ. ประชุมจารึก ภาคที่ ๘ จารึกสุโขทัย. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร, ๒๕๔๘.
ราชบัณฑิตยสถาน. พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔. กรุงเทพฯ: ราชบัณฑิตยสถาน, ๒๕๕๖.
วิบูลย์ ลี้สุวรรณ. พจนานุกรมศัพท์ศิลปกรรมไทย. นนทบุรี: เมืองโบราณ, ๒๕๕๙.
ห้างหุ้นส่วนจำกัด สามเพชร. รายงานการขุดแต่งโบราณสถานวัดพระแก้ว จังหวัดกำแพงเพชร. กำแพงเพชร: อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร, ๒๕๔๓. (เอกสารอัดสำเนา).
ห้างหุ้นส่วนจำกัด สามเพชร. รายงานการบูรณะโบราณสถานวัดโพธิ์ใหญ่ อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร เขตในกำแพงเมือง ตำบลในเมือง อำเภอเมืองกำแพงเพชร จังหวัดกำแพงเพชร งบกลาง ปีงบประมาณ พ.ศ. ๒๕๔๙. กำแพงเพชร: อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร, ๒๕๕๐. (เอกสารอัดสำเนา).
ห้างหุ้นส่วนจำกัด สามเพชร. รายงานการบูรณะโบราณสถานวัดพระแก้ว จังหวัดกำแพงเพชร. กำแพงเพชร: อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร, ๒๕๔๔.
ห้างหุ้นส่วนจำกัด สุรศักดิ์ก่อสร้าง. รายงานการขุดแต่งวัดกรุสี่ห้อง ในเขตอรัญญิก เมืองกำแพงเพชร. กำแพงเพชร: อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร, ๒๕๔๓. (เอกสารอัดสำเนา).
อนันต์ ชูโชติ. รายงานการขุดแต่งโบราณสถาน วัดสิงห์. [ม.ป.ท.], ๒๕๒๕. (เอกสารอัดสำเนา).