การเข้ามาของเทคโนโลยีการพิมพ์ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นส่งผลให้รูปแบบการผลิตและเผยแพร่วรรณกรรมเปลี่ยนแปลงไปจากเดิม จากการคัดลอกด้วยลายมือสู่การตีพิมพ์จำนวนมาก วรรณกรรมหลายเรื่องได้รับการเผยแพร่สู่สาธารณชนอย่างกว้างขวาง หนึ่งในผลงานสำคัญที่เกิดขึ้นในบริบทดังกล่าวคือ “นิราศลอนดอน” ผลงานของหม่อมราโชทัย (หม่อมราชวงศ์กระต่าย
อิศรางกูร) ซึ่งนอกจากจะเป็นบันทึกการเดินทางในการเจริญสัมพันธไมตรีกับประเทศอังกฤษแล้ว ยังมีความสำคัญในประวัติศาสตร์วรรณกรรมไทยในฐานะผลงานที่มีการซื้อขายลิขสิทธิ์อย่างเป็นรูปธรรมเป็นครั้งแรกอีกด้วย

          นิราศลอนดอนนี้ หม่อมราโชทัยได้บันทึกประสบการณ์ระหว่างการเดินทางในฐานะล่ามหลวงให้กับคณะทูตสยามเมื่อครั้งไปเจริญสัมพันธไมตรีกับประเทศอังกฤษ ในสมัยสมเด็จพระราชินีนาถวิกตอเรีย เมื่อ พ.ศ. 2400 นับเป็นนิราศเรื่องแรกที่กล่าวถึงบ้านเมืองในประเทศตะวันตก โดยนิราศเรื่องนี้ให้คุณค่าด้านวรรณศิลป์หลายประการ เช่น การใช้ภาษาและโวหารที่งดงามตามขนบนิราศ การบันทึกภาพสังคมและวัฒนธรรมตะวันตกอย่างละเอียด มีการสะท้อนโลกทัศน์ของชนชั้นนำสยามในยุคแห่งการเปลี่ยนแปลง และมีการผสมผสานระหว่างวรรณกรรมการเดินทางกับสารคดีเชิงประวัติศาสตร์ ซึ่งลักษณะดังกล่าวทำให้นิราศลอนดอนมีความแตกต่างจากนิราศแบบดั้งเดิมที่มุ่งเน้นการพรรณนาความรักและการคร่ำครวญถึงคนรัก โดยหันมาให้ความสำคัญกับการบันทึกจดหมายเหตุการณ์เดินทาง เหตุการณ์บ้านเมือง และวิถีชีวิตผู้คนในต่างแดน

          ในด้านประวัติศาสตร์ นิราศลอนดอนเป็นหลักฐานชั้นต้นที่ช่วยให้เข้าใจการรับรู้โลกตะวันตกของชาวสยามในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 19 ซึ่งการเดินทางครั้งดังกล่าวเกิดขึ้นในช่วงที่สยามกำลังปรับตัวต่อแรงกดดันจากมหาอำนาจตะวันตก และเริ่มเปิดรับความรู้ วิทยาการ และวัฒนธรรมจากต่างประเทศ เนื้อหาที่ผู้ประพันธ์ได้ถ่ายทอดและพรรณนาความรู้สึก ตลอดจนการบันทึกข้อสังเกตเกี่ยวกับสังคมตะวันตก แสดงให้เห็นถึงความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี การคมนาคม อุตสาหกรรม และการจัดระเบียบสังคมของอังกฤษ ซึ่งเป็นข้อมูลสำคัญที่สะท้อนกระบวนการปรับตัวของสยามสู่ความเป็นรัฐสมัยใหม่ วรรณกรรมเรื่องนี้จึงมิได้เป็นเพียงงานประพันธ์เชิงกวีนิพนธ์ หากยังเป็นบันทึกทางประวัติศาสตร์ที่สะท้อนมุมมองของชาวสยามต่อความเจริญของโลกตะวันตกในยุคที่สยามเริ่มเปิดความสัมพันธ์กับนานาอารยประเทศ

ความโดดเด่นอีกประการหนึ่งของนิราศลอนดอน คือความเกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์ลิขสิทธิ์ไทย โดยมีหลักฐานว่าผลงานเรื่องนี้ได้รับการซื้อลิขสิทธิ์จากผู้ประพันธ์เพื่อนำไปจัดพิมพ์เผยแพร่ ซึ่งแตกต่างจากวรรณกรรมในยุคก่อนที่มักเผยแพร่ผ่านการคัดลอกต้นฉบับโดยไม่มีการกำหนดสิทธิความเป็นเจ้าของผลงานอย่างชัดเจน เหตุการณ์ดังกล่าวเกิดขึ้นในบริบทที่โรงพิมพ์เริ่มมีบทบาทสำคัญในสังคมสยาม โดยเฉพาะการดำเนินงานของมิชชันนารีและผู้ประกอบการด้านการพิมพ์ ทำให้ผลงานวรรณกรรมเริ่มมีมูลค่าในเชิงพาณิชย์ การซื้อสิทธิในการจัดพิมพ์นิราศลอนดอนจึงถือเป็นจุดเริ่มต้นของการตระหนักถึงสิทธิของผู้สร้างสรรค์ผลงาน อันเป็นรากฐานสำคัญของแนวคิดทรัพย์สินทางปัญญาในประเทศไทย โดยนิราศลอนดอนนี้ หม่อมราโชทัยได้ขายกรรมสิทธิ์การพิมพ์ครั้งแรกให้กับหมอบลัดเลย์เมื่อ พ.ศ. 2404 ในราคา 400 บาท นับเป็นครั้งแรกที่ได้มีการซื้อขายกรรมสิทธิ์หนังสือกันในสยาม

นิราศลอนดอนจึงนับเป็นทั้งมรดกทางวรรณกรรมและหลักฐานสำคัญที่แสดงถึงจุดเริ่มต้นของแนวคิดเรื่องลิขสิทธิ์ในสังคมไทย ในการตระหนักถึงสิทธิของผู้ประพันธ์ในฐานะเจ้าของผลงาน และเป็นหมุดหมายสำคัญของการเปลี่ยนผ่านจากวัฒนธรรมต้นฉบับสู่ยุคอุตสาหกรรมการพิมพ์ อันเป็นรากฐานของการคุ้มครองสิทธิผู้สร้างสรรค์ผลงานและการพัฒนาวงการหนังสือไทยในเวลาต่อมา

แหล่งข้อมูลอ้างอิงและภาพประกอบ

นิราศลอนดอน วรรณกรรมเล่มแรกที่มีการซื้อลิขสิทธิ์ในสยาม.  [ออนไลน์].  สืบค้นเมื่อ 9 มิถุนายน 2569, จาก https://www.thaipbs.or.th/program/TruthNeverDies/watch/qmZck6

มูลนิธิโครงการสารานุกรมไทยสำหรับเยาวชน.  สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชน เล่ม 18.  [ออนไลน์].  สืบค้นเมื่อ 9 มิถุนายน 2569, จาก https://saranukromthai.or.th/oldchild/1525

ราโชทัย (กระต่าย อิศรางกูร), ม.ร.ว.  จดหมายเหตุ แลนิราศลอนดอนของหม่อมราโชทัย เรื่อง ราชทูตไทยไปประเทศอังกฤษในรัชกาลที่ 4 เมื่อปีมะเสง จุลศักราช 1219 พ.ศ. 2400
     ฉบับชำระใหม่ในหอพระสมุดวชิรญาณ.  พระนคร: โรงพิมพ์ไทย, 2461.

________. นิราศลอนดอน และจดหมายเหตุของหม่อมราโชไทย (ม.ร.ว. กระต่าย อิศรางกูร) เรื่องราชทูตไทยไปประเทศอังกฤษในรัชกาลที่ 4 เมื่อปีมะเส็ง พุทธศักราช 2400.  พระนคร:
     โรงพิมพ์กรมสารบรรณทหารอากาศ, 2511.

วิเคราะห์วรรณคดีนิราศลอนดอน.  [ออนไลน์].  สืบค้นเมื่อ 9 มิถุนายน 2569, จาก https://anyflip.com/grkpm/nhgd/basic