พระมหารัชชมังคลาจารย์

(นิทฺเทสกเถร เทศ วิทยานุกรณ์)

(2429 – 2510)

พระมหารัชชมังคลาจารย์ (นิทฺเทสกเถร เทศ วิทยานุกรณ์) มีนามเดิมว่า เทศ วิทยานุกรณ์ เกิดเมื่อวันที่ 12 มิถุนายน พ.ศ. 2429 ที่บ้านนาซา ตำบลปากน้ำประแส อำเภอแกลง จังหวัดระยอง บิดาชื่อ นายหมื่นศิรินรา (อ่อง วิทยานุกรณ์) มารดาชื่อ นางศิรินรา (กรอง วิทยานุกรณ์) มีพี่น้อง 6 คน คือ

1.      นายแถว วิทยานุกรณ์

2.      นางถิว ราญรอน

3.      นางละม้าย วงศ์แววดี

4.      นางละเมียด กสิกรรม

5.      นางระเบียบ การุณ

6.      นางวาย วิทยานุกรณ์

การศึกษาก่อนอุปสมบท

เริ่มศึกษาวิชาหนังสือว่าด้วยการอ่านและการเขียนกับบิดา ต่อมาราว พ.ศ. 2439 - 2440 ไปเรียนหนังสือกับพระครูสังฆการบูรพทิศ (เคลิ้ม) เจ้าอาวาสวัดสมมติเทพฐาปนาราม (วัดแหลมสน) ผู้เป็นลุง

พ.ศ. 2441 ได้มาอยู่ที่วัดรังษีสุทธาวาส พระนคร ต่อมาป่วยเป็นไข้จึงกลับไปพักรักษาตัวที่อำเภอแกลง

พ.ศ. 2442 เมื่อหายป่วยดีแล้ว ได้เข้าเรียนหนังสือไทยและสอบไล่ได้ชั้นมูล 1-2-3 ที่โรงเรียนวัดโพธิทอง อำเภอแกลง จังหวัดระยอง

พ.ศ. 2443 – 2444 มาอยู่วัดบวรนิเวศวิหาร พระนคร กับพระสุคุณคณาภรณ์ (สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์) ศึกษาและสอบได้ประโยคประถม 1-2-3-4 ที่โรงเรียนวัดบวรนิเวศวิหาร

พ.ศ. 2445 เรียนและสอบประโยค 1 ได้ที่โรงเรียนสายสวลีภิรมย์ (โรงเลี้ยงเด็ก) พ.ศ. 2446 - 2447 เข้าเรียนชั้นมัธยมศึกษาที่โรงเรียนวัดสุทัศนเทพวราราม และสอบประโยค 2 ได้ที่โรงเรียนวัดราชบูรณะ เป็นอันจบการศึกษาในสมัยนั้น

การอุปสมบท

เมื่ออายุครบอุปสมบทแล้ว ได้อุปสมบทเมื่อวันที่ 22 มิถุนายน พ.ศ. 2449 ณ พัทธสีมาวัดบวรนิเวศวิหาร โดยมีสมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ ทรงรับเป็นองค์อุปถัมภกและทรงเป็นพระอุปัชฌาย์ และพระญาณวราภรณ์ เป็นพระกรรมวาจาจารย์

          ผลงานและคุณูปการที่สำคัญ

เมื่ออุปสมบทแล้ว ได้ตั้งใจศึกษาพระปริยัติธรรมจนแปลหนังสือได้ และปฏิบัติหน้าที่เป็นเลขานุการในพระองค์ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณ
วโรรส รวมถึงงานสำคัญของคณะสงฆ์อย่างต่อเนื่อง เช่น เป็นเลขานุการพิเศษเกี่ยวกับการเปิดสอบธรรมสนามหลวงกรรมการฝึกอบรมพระนวกะ กรรมการวัดบวรนิเวศวิหาร บรรณารักษ์ห้องสมุดมหามกุฏราชวิทยาลัย เป็นผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดราชาธิวาส เป็นผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดสัมพันธวงศ์ เป็นเจ้าอาวาสวัดสัมพันธวงศ์ เป็นผู้ช่วยตรวจการคณะสงฆ์มณฑลพายัพและมณฑลมหาราช เป็นกรรมการมหาเถรสมาคม เป็นกรรมการที่ปรึกษาศาสนสมบัติ เป็นต้น

ตำแหน่งทางคณะสงฆ์และสมณศักดิ์

พ.ศ. 2451     เป็นพระครูสมุห์

พ.ศ. 2454      เป็นพระครูอเนกสาวัน

พ.ศ. 2456      เป็นพระครูวินัยธรรม ฐานานุกรมในสมเด็จพระมหาสมณเจ้า

                   กรมพระยาวชิรญาณวโรรสทั้ง 3 ตำแหน่ง

พ.ศ. 2457      เป็นพระครูสัญญาบัตรที่ “พระครูพุทธมนต์ปรีชา”

พ.ศ. 2460     เป็นพระครูเจ้าอาวาสพระอารามหลวงที่ “พระครูวิบูลย์ศีลขันธ์”

พ.ศ. 2471     เป็นพระราชาคณะสามัญที่ “พระเนกขัมมมุนี”

พ.ศ. 2474     เป็นพระราชาคณะชั้นราชที่ “พระรัชชมงคลมุนี พรหมจารีพรต

นิวิฏฐ์กฤตยาทร ยติคณิสสร บวรสังฆารามคามวาสี”

พ.ศ. 2494     เป็นพระราชาคณะชั้นเทพในราชทินนามเดิม

พ.ศ. 2498     เป็นพระราชาคณะชั้นธรรมในราชทินนามเดิม

พ.ศ. 2503     เป็นพระราชาคณะเทียบรองสมเด็จพระราชาคณะ มีราชทินนามตามสัญญาบัตรว่า “พระมหารัชชมังคลาจารย์ วิมลญาณอุดม พรหมจารีพรตนิวิฏฐ์ สาสนพิพิธคุณาภรณ์ ยติคณิสสร บวรสังฆารามคามวาสี”

พ.ศ. 2506     เป็นรองสมเด็จพระราชาคณะ มีราชทินนามตามจารึกในหิรัณยบัฏว่า “พระมหารัชชมังคลาจารย์ วิมลญาณอุดม พรหมจารีพรตนิวิฏฐ์ พุทธศาสนกฤตยาทร ธรรมยุตติกคณิสสร บวรสังฆารามคามวาสี”

          การมรณภาพ 

พระมหารัชชมังคลาจารย์ เริ่มมีสุขภาพร่างกายทรุดโทรมตั้งแต่ พ.ศ. 2507 และได้ผ่าตัดเนื้องอกในทางเดินปัสสาวะ เมื่อวันที่ 19 เมษายน พ.ศ. 2510 แต่อาการยังคงไม่ดีขึ้น และได้มรณภาพเมื่อวันที่ 26 พฤษภาคม พ.ศ. 2510 ณ โรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า รวมอายุได้ 80 ปี และมีพรรษาได้ 61 พรรษา

ข้อมูลหนังสืออนุสรณ์งานศพ

บรรณานุกรม

ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา และกรมศิลปากร.  ประวัติสุนทรภู่.  พระนคร: โรงพิมพ์กรมสารบรรณทหารเรือ, 2510.

รายละเอียดเนื้อหา 

รายงานตรวจการคณะสงฆ์ ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้ากรมพระยาวชิรญาณวโรรส

เลขเรียกหนังสือ   ห 294.309 ว151รพ

สถานที่จัดเก็บ     ห้องศิลปากรและหนังสือหายาก หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก จันทบุรี