ชักเย่อเกวียนพระบาท: มรดกและเสน่ห์แห่งอัตลักษณ์ท้องถิ่น

ในภาคตะวันออกของไทย ณ ตำบลตะปอน อำเภอขลุง จังหวัดจันทบุรี มีประเพณีเก่าแก่ที่เต็มไปด้วยความสนุกสนานและแรงศรัทธาที่สืบทอดกันมายาวนานกว่า 100 ปี นั่นคือประเพณีชักเย่อเกวียนพระบาท กิจกรรมที่ไม่ได้มีเพียงแค่การประลองกำลัง แต่ยังเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ ที่ได้รับการขึ้นทะเบียนในปี พ.ศ. 2558 ในสาขากีฬาภูมิปัญญาไทย ซึ่งถือเป็นเอกลักษณ์หนึ่งเดียวที่ไม่พบในประเทศอื่น

ประเพณีชักเย่อเกวียนพระบาทมีรากฐานจากประเพณีชักพระของภาคใต้ ซึ่งมุ่งให้ประชาชนได้สักการะสิ่งศักดิ์สิทธิ์อย่างทั่วถึง เมื่อถ่ายทอดสู่พื้นที่จังหวัดจันทบุรี จึงมีการปรับเปลี่ยนรูปแบบจากเรือพระมาเป็นเกวียนให้สอดคล้องกับวิถีสังคมเกษตรกรรม จนก่อให้เกิดการละเล่นที่มีเอกลักษณ์เฉพาะถิ่น แก่นสำคัญของประเพณีอยู่ที่ความเชื่อในความศักดิ์สิทธิ์ของผ้าพระบาท ซึ่งเป็นผ้าผืนใหญ่กว้าง 1.5 เมตร ยาว 7 เมตร (หรือ 5 ศอก ยาว 21 ศอก) เขียนรอยพระพุทธบาทจำลอง 4 รอยซ้อนกัน อัญเชิญมาจากวัดช้างไห้ จังหวัดปัตตานี และประดิษฐานอยู่ที่วัดตะปอนน้อย

ในอดีต เมื่อเกิดโรคระบาดครั้งใหญ่จนผู้คนล้มตายเป็นจำนวนมาก อดีตเจ้าอาวาสได้แนะนำให้นำผ้าพระบาทออกแห่รอบหมู่บ้าน พร้อมตีกลองฆ้องสนั่น ปรากฏว่าโรคร้ายได้หายไปอย่างน่าอัศจรรย์ จึงก่อให้เกิดศรัทธาอย่างแรงกล้าในหมู่ชาวบ้าน และความเชื่อว่ารอยพระบาทสามารถปัดเป่าภัยพิบัติและรักษาโรคภัยได้ เนื่องจากผ้าพระบาทศักดิ์สิทธิ์มีเพียงผืนเดียว แต่ละหมู่บ้านในตำบลตะปอนจึงต่างต้องการอัญเชิญไปประกอบพิธีในชุมชนของตน จึงเกิดการประลองกำลังในรูปแบบการชักเย่อ โดยใช้เชือกผูกกับเกวียนทั้งด้านหน้าและด้านหลัง มีผู้ตีกลองให้จังหวะ และแบ่งผู้เล่นออกเป็นสองฝ่ายออกแรงดึงเกวียนให้เคลื่อนเข้าสู่เขตแดนของตน โดยมีผ้าพระบาทประดิษฐานอยู่บนเกวียนในฐานะสัญลักษณ์แห่งความศรัทธาและความศักดิ์สิทธิ์

กิจกรรมนี้จัดขึ้นในช่วงเทศกาลสงกรานต์ โดยมีพิธีอัญเชิญผ้าพระบาทออกจากอุโบสถเก่าของวัดตะปอนน้อยขึ้นสู่เกวียนที่ประดับตกแต่งอย่างสวยงาม จากนั้นจัดการแข่งขันชักเย่อเกวียนพระบาทอย่างเป็นทางการ ณ วัดตะปอนใหญ่ ท่ามกลางบรรยากาศเสียงกลองที่เร้าใจ ภายหลังการแข่งขัน ชาวบ้านจะร่วมกันก่อเจดีย์ทราย และประกอบพิธีจุดเทียนสมโภช ซึ่งสะท้อนถึงความศรัทธาและความงดงามทางวัฒนธรรม

นอกจากมิติทางความเชื่อแล้ว ประเพณีชักเย่อเกวียนพระบาทยังมีคุณค่าในเชิงสังคมและวัฒนธรรมอย่างลึกซึ้ง เนื่องจากเป็นกิจกรรมที่ต้องอาศัยความร่วมมือ ความสามัคคี และการวางแผนร่วมกันของคนในชุมชน อีกทั้งยังส่งเสริมความแข็งแรงทางร่างกาย ความอดทนทางจิตใจ และสร้างความผูกพันระหว่างคนในท้องถิ่น จึงนับเป็นภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ทรงคุณค่า ทั้งในด้านประวัติศาสตร์ ความเชื่อ และการดำรงอยู่ของวิถีชีวิตชุมชนอย่างยั่งยืน

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

กรมประชาสัมพันธ์.  สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดจันทบุรี. จ.จันทบุรี สืบสาน รักษา มรดกภูมิปัญญาท้องถิ่น ประเพณีชักเย่อเกวียนพระบาท.  [ออนไลน์].  สืบค้นเมื่อ 28 มีนาคม 2569, จาก https://chanthaburi.prd.go.th/.../detail/id/33/iid/280010

กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. กระทรวงวัฒนธรรม.  มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ ประจำปีพุทธศักราช 2558.  [ออนไลน์].  สืบค้นเมื่อ 28 มีนาคม 2569, จาก https://book.culture.go.th/newbook/ich/ich2015.pdf

บูรพาอีเวนท์.  ประเพณีชักพระบาท ประเพณีอันงดงามของจันทบุรี.  [ออนไลน์].  สืบค้นเมื่อ 28 มีนาคม 2569, จาก https://buraphaevent.com/2022/09/16/ประเพณีชักพระบาท-ประเพณ/

สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดจันทบุรี.  เทศกาลประเพณี 12 เดือน จังหวัดจันทบุรี.  จันทบุรี: สำนักงาน, 2564.

อปท.นิวส์.  งานมหาสงกรานต์ตะปอน ตำนานแห่เกวียนผ้าพระบาท 13-17 เมษายน 66.  [ออนไลน์].  สืบค้นเมื่อ 28 มีนาคม 2569, จาก https://www.opt-news.com/news/34079

เรียบเรียงโดย นางสาวทิพวรรณ จันทร์ปัญญา บรรณารักษ์ปฏิบัติการ 

หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก จันทบุรี

สำนักศิลปากรที่ 5 ปราจีนบุรี กรมศิลปากร