องค์ความรู้
เวียงเชียงชื่น เมืองโบราณร้างกลางหุบเขา กับเบาะแสแหล่งผลิตตะกั่วค้นพบใหม่ของอาณาจักรล้านนา
.
..เรียบเรียงโดย นายยอดดนัย สุขเกษม นักโบราณคดีชำนาญการ
.
..เมืองโบราณเวียงเชียงชื่น หรือ เมืองช้างสาร เป็นร่องรอยชุมชนโบราณในหุบเขา ที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์โบราณคดีมากที่สุดแห่งหนึ่งในพื้นที่ภาคเหนือของประเทศไทย ปัจจุบันตั้งอยู่ในพื้นที่เขตการปกครอง ตำบลต้าผามอก อำเภอลอง จังหวัดแพร่ 
.
..การศึกษาทางด้านประวัติศาสตร์ โดย ภูเดช แสนสา พบข้อมูลว่า พื้นที่เวียงเชียงชื่น หรือ เมืองช้างสาร เป็นเมืองที่พัฒนาขึ้นมาจากการมีทรัพยากรสำคัญ คือ ทองแดง ทองคำ และของป่า จึงทำให้ผู้คนเข้ามาตั้งถิ่นฐานชุมชนสร้างเมืองแห่งนี้ขึ้นมา และได้มีการตั้งข้อสันนิษฐานว่า พื้นที่เมืองโบราณแห่งนี้น่าจะเป็นศูนย์กลางการผลิตพระพุทธรูปสำริดของแอ่งที่ราบลองในช่วงพุทธศตวรรษที่ 21 ร่วมสมัยช่วงยุคทองของอาณาจักรล้านนา
.
..จากนัยความสำคัญดังกล่าว ทีมนักโบราณคดี ได้สำรวจผิวดินเบื้องต้นภายในพื้นที่เวียงเชียงชื่น เมืองโบราณร้างกลางป่าลึก จนทำให้ค้นพบกลุ่มหลักฐานสำคัญ ซึ่งไม่เคยมีรายงานการค้นพบมาก่อน คือ กลุ่มตะกรันเนื้อแก้วสีดำมันวาว ไม่ปรากฏสนิมบนพื้นผิวที่จะให้นัยข้อสันนิษฐานเกี่ยวกับชนิดของธาตุโลหะได้ จึงเป็นปริศนาที่ต้องหาคำตอบอย่างเร่งด่วน เพื่อกำหนดแนวทางศึกษาวิจัยเชิงลึกต่อไป
.
..เพื่อไขปริศนาให้ความกระจ่างเกี่ยวกับตะกรันหน้าตาประหลาดกลุ่มนี้ ทีมนักโบราณคดี ได้นำตัวอย่างไปศึกษาเบื้องต้นในห้องปฏิบัติการทางวิทยาศาสตร์ ด้วยเทคนิคการวิเคราะห์วัสดุด้วยกล้องจุลทัศน์อิเล็กตรอนแบบส่องกราดและอุปกรณ์วิเคราะห์ธาตุ (Scanning electron microscope: SEM - EDS) ณ ศูนย์เครื่องมือวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี
.
..ผลการวิเคราะห์ตัวอย่างหลักฐานทางโบราณคดี พบว่า ตะกรันดังกล่าวมีลักษณะเนื้อภายในคล้ายแก้วที่ถูกหลอมละลายด้วยอุณหภูมิสูง ปรากฏร่องรอยโพรงของก๊าซขณะหลอมเหลว และอนุภาคของโลหะแข็งกระจายอยู่ทั่วไปในเนื้อตะกรัน การวิเคราะห์องค์ประกอบธาตุ พบธาตุหลัก คือ ตะกั่ว (Pb) ในปริมาณที่สูงมากกว่าปกติ อยู่ระหว่าง 23.85 – 29.14 Wt% กระจายตัวอย่างสม่ำเสมอในเนื้อตะกรัน จึงให้ข้อสังเกตเบื้องต้นได้ว่า กลุ่มตะกรันเนื้อแก้วสีดำมันวาวที่พบในพื้นที่เมืองโบราณเวียงเชียงชื่น น่าจะเกิดขึ้นจากกิจกรรมการ “ถลุงโลหะตะกั่ว” สมัยโบราณ
.
..การค้นพบเบาะแสครั้งนี้ ถือเป็นนัยการค้นพบประวัติศาสตร์หน้าใหม่ของวงการโบราณโลหะวิทยาดินแดนล้านนาและพื้นที่ประเทศไทย เนื่องด้วยก่อนหน้านี้ยังไม่เคยปรากฏข้อมูลการศึกษาแหล่งผลิตหรือแหล่งถลุงโลหะตะกั่วสมัยโบราณมาก่อน โดยการศึกษาที่ผ่านมาเกี่ยวกับโลหะตะกั่ว มุ่งเน้นไปที่โบราณวัตถุและแหล่งทรัพยากรเหมืองแร่ตะกั่วสมัยโบราณเป็นหลัก การค้นพบเบาะแสแหล่งผลิตหรือแหล่งถลุงโลหะตะกั่วที่เมืองโบราณเวียงเชียงชื่น จึงเป็นเสมือนนัยการค้นพบข้อมูลใหม่ครั้งสำคัญระดับภูมิภาค ที่สำนักศิลปากรที่ 7 เชียงใหม่ จะมุ่งมั่นดำเนินการศึกษาวิจัยเชิงลึกเพื่อสร้างประโยชน์ต่อสังคม และจะนำมาเผยแพร่ในโอกาสต่อไป
.
..การค้นพบเบาะแสสำคัญครั้งนี้ สำนักศิลปากรที่ 7 เชียงใหม่ ขอขอบพระคุณ
- คุณวรวัจน์ เอื้ออภิญญกุล
- ศูนย์เครื่องมือวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี
- อุทยานแห่งชาติดอยผากลอง
- อาจารย์สุรีรัตน์ บุบผา
- อาจารย์ ดร.ภีร์ เวณุนันทน์
- อาจารย์ภูเดช แสนสา
- คุณเงิน สุทธสังข์