อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย ขอเผยแพร่ องค์ความรู้ประจำเดือนมีนาคม ๒๕๖๘ เรื่อง "มกรคายนาค : ประติมากรรมประดับสถาปัตยกรรม"

การประดับประติมากรรมในสถาปัตยกรรมสมัยสุโขทัย หลายแห่งนิยมประดับด้วยประติมากรรมหลากหลายรูปแบบ หนึ่งในนั้นคือประติมากรรมรูปมกรคายนาค นิยมประดับอยู่บริเวณปลายกรอบหน้าบันหรือกรอบซุ้ม ประติมากรรมนี้มีสัตว์สองชนิด คือ “มกร” เป็นสัตว์ในจินตนาการหรือสัตว์ในเทพนิทาน มีลักษณะของสัตว์หลายชนิดมาผสมกัน ทั้งระหว่างสัตว์บกและสัตว์น้ำ มีหัวคล้ายจระเข้หรือช้าง มีสองขาหน้า และมีหางคล้ายปลา และ “นาค” เป็นสัตว์ในตำนานหรือนิทานปรัมปรา มีลักษณะเป็นงูใหญ่มีหงอน เชื่อว่ามีอิทธิฤทธิ์บันดาลคุณหรือโทษต่อมนุษย์ได้
มกรคายนาค อาจได้รับแนวคิดมาจากนาคในศิลปะขอมตอนปลายหรือราวพุทธศตวรรษที่ ๑๘ คือเป็นนาคที่มีลักษณะของมกรเข้ามาปะปน คือมีงวงเล็ก ๆ ที่ปลายจมูก มีเขาและเคราใต้คางตามแบบมกร แต่ยังคงลักษณะของนาคในศิลปะขอมที่มีรัศมีประดับเหนือศีรษะ ซึ่งภายในรัศมีมีลายประดับในแนวตั้งหรือมีลายลูกประคำประกอบบริเวณหน้าอกจะมีลายดอกไม้ประดับ และมีมกรคายที่คอ แต่นาคในสมัยสุโขทัยแสดงให้เห็นถึงการปะปนกันกับมกรมากยิ่งขึ้น คือมีลักษณะเคราอย่างชัดเจน

เอกสารอ้างอิง
ปรียานุช เส็งหะพันธุ์. ประติมากรรมดินเผาระดับสถาปัตยกรรมในสมัยสุโขทัย: ศึกษาจากข้อมูลในเขตจังหวัดสุโขทัย. วิทยานิพนธ์ปริญญาศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาโบราณคดีสมัยประวัติศาสตร์ ภาควิชา โบราณคดี, มหาวิทยาลัยศิลปากร, ๒๕๓๗.
พิพิธภัณสถานแห่งชาติ น่าน. นาค. กรมศิลปากร [ออนไลน์]. สืบค้นจาก https://www.finearts.go.th/nanmuseum/view/47147. (เข้าถึงวันที่ ๑๔ ธันวาคม ๒๕๖๗).
สันติ เล็กสุขุม. งานช่าง คำช่างโบราณ. กรุงเทพฯ: มติชน, ๒๕๕๗.
สันติ เล็กสุขม. เจดีย์สมัยสุโขทัย วัดเจดีย์เจ็ดแถว. กรุงเทพฯ : อักษรสัมพันธ์ ๒๕๓๔.