ภาคตะวันออกเฉียงเหนือหรือภาคอีสาน เป็นแหล่งอารยธรรมพื้นที่มีความเจริญมาเป็นระยะเวลายาวนานและมีพัฒนาการทางประวัติศาสตร์ยาวนานตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ สมัยหัวเลี้ยวประวัติศาสตร์ และสมัยประวัติศาสตร์ โดยสมัยหัวเลี้ยวประวัติศาสตร์ มีวัฒนธรรมที่สำคัญที่เรียกว่า วัฒนธรรมทวารวดีในอีสาน ที่สามารถแบ่งย่อยจากรูปแบบงานศิลปกรรมที่พบได้อีก ๓ ระยะ คือ สมัยทวารวดีอย่างแท้จริง พุทธศตวรรษที่ ๑๒-๑๕ และสมัยทวารวดีแบบท้องถิ่น พุทธศตวรรษที่ ๑๔-๑๖

ตัวอย่างงานศิลปกรรมประเภทพระพุทธรูป ศิลปะทวารวดีที่พบในพื้นที่จังหวัดร้อยเอ็ดองค์นี้ มีพุทธลักษณะ พระพักตร์ค่อนข้างเหลี่ยม พระขนงต่อกันคล้ายปีกกา พระเนตรโปนเหลือบต่ำ พระนาสิกใหญ่ พระโอษฐ์หนา ตามรูปแบบของพระพักตร์แบบพระพุทธรูปศิลปะทวารวดี ขมวดพระเกศาเป็นเม็ดกลมขนาดเล็ก อุษณีษะเป็นมวยผมมีพระรัศมีเป็นต่อมกลมคล้ายดอกบัวตูมหรือลูกแก้ว ตามอิทธิพลศิลปะอินดีย สมัยปาละ

พระพุทธรูปอยู่ในอิริยาบถยืน แสดงธรรมทั้งสองพระหัตถ์ในระดับพระอุระ ซึ่งเป็นรูปแบบที่เกิดขึ้นใหม่ในศิลปะทวารวดี ต่างจากต้นแบบในศิลปะอินเดียที่แสดงธรรมด้วยพระหัตถ์ขวา และพระหัตถ์ซ้ายจับชายจีวร

การครองจีวร ครองแบบห่มคลุม ชายจีวรด้านหลังตกลงมาตรงๆ ถึงข้อพระบาทพับเป็นริ้วจีบเล็กน้อยทั้งสองข้าง มีเส้นต่อชายจีวรพาดพระกรทั้งสองข้างตกลงมาด้านหน้าเป็นวงโค้งที่กึ่งกลางพระชงฆ์ ตามรูปแบบของพระพุทธรูปยืนในศิลปะทวารวดี

จากรูปแบบที่กล่าวมานี้แสดงให้เห็นว่าพระพุทธรูปองค์นี้รับอิทธิพลจากศิลปะอินเดีย โดยเฉพาะสมัยปาละ มาผสมผสานกับลักษณะที่เป็นท้องถิ่น จนเกิดเอกลักษณ์ทางรูปแบบศิลปะที่เรียกว่า ศิลปะทวารวดีอย่างแท้จริง

พระพุทธรูปยืนสำริด ปางแสดงธรรมสองพระหัตถ์ลักษณะเดียวกันนี้ พบในเมืองทวารวดีอีกหลายแห่ง เช่น เมืองโบราณอู่ทอง อ.อู่ทอง จ.สุพรรณบุรี เมืองฝ้าย อ.หนองหงส์ จ.บุรีรัมย์ เป็นต้น แสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์ของผู้คนสมัยทวารวดีในแต่ละพื้นที่ที่สะท้อนผ่านงานพุทธศิลป์

บรรณานุกรม

เชษฐ์ ติงสัญชลี. พระพุทธรูปอินเดีย. กรุงเทพฯ : เมืองโบราณ, ๒๕๕๔.

รุ่งโรจน์ ธรรมรุ่งเรือง. ทวารวดีในอีสาน. กรุงเทพฯ : มติชน, ๒๕๕๘.

ศักดิ์ชัย สายสิงห์. ศิลปะทวารวดี : วัฒนธรรมทางศาสนายุคแรกเริ่มในดินแดนไทย. พิมพ์ครั้งที่ ๒. นนทบุรี : เมืองโบราณ. ๒๕๖๒.