องค์ความรู้ เรื่อง “ปราสาทคะนา" #ข้อมูลใหม่ ! จากการสำรวจทางโบราณคดีหลังภาวะสงคราม

.

เมื่อวันที่ 16 มกราคม 2568 สำนักศิลปากรที่ 10 นครราชสีมา ได้รับแจ้งจากหน่วยเฉพาะกิจ กรมทหารพรานที่ 26 ฐานปฏิบัติการปราสาทคะนา อำเภอกาบเชิง จังหวัดสุรินทร์ ถึงการค้นพบโบราณวัตถุ ศิลปวัตถุ และร่องรอย ของโบราณสถาน ในพื้นที่เพิ่มเติม ในวันที่ 17 มกราคม 2568 สำนักศิลปากรที่ 10 นครราชสีมา จึงลงพื้นที่สำรวจบริเวณปราสาทคะนาซึ่งมีสภาพโล่งเตียนมากขึ้น จากการตรวจสอบพบว่า บริเวณด้านตะวันออก ห่างไปประมาณ 200 เมตร จากปราสาท ซึ่งอยู่ใกล้กับหน้าผาพบ 1) #ฐานรูปเคารพหินทรายขนาดใหญ่ จำนวน 1 ชิ้น มีความกว้างอยู่ที่ประมาณ 1.50 เมตร ความยาวประมาณ 1.80 - 2 เมตร สันนิษฐานว่าสลักขึ้นจากหินธรรมชาติ ถัดไปยังพบ 2) ร่องรอยการปรับลานหินธรรมชาติเพื่อทำเป็นลึงค์ (สันนิษฐานว่าเป็น #สวยัมภูลึงค์) และ 3) #โกลนประติมากรรมโคนนทิ

.

ถัดไปทางตะวันออกจากสวยัมภูลึงค์และโคนนทิ จะเป็นเพิงหินติดกับหน้าผาสูง เมื่อมองไปทางด้านใต้จะพบเห็นที่ราบลุ่มกัมพูชาอันกว้างใหญ่ บริเวณลานหินนี้พบร่องรอย 4) #การสลักรูปเต่าที่มีช่องสี่เหลี่ยมด้านบนของกระดอง ใกล้กันยังพบ 5) #ชิ้นส่วนของศิวลึงค์ที่สลักเป็นรูป 4 เหลี่ยม (ส่วนพรหมภาค) 8 เหลี่ยม (ส่วนวิษณุภาค) และวงกลม (ส่วนรุทรภาค) (ปัจจุบันส่วนวงกลมหักหายไป) ตลอดจนพบ 6) #ชิ้นส่วนฐานศิวลึงค์อีกจำนวน 4-5 ชิ้น กองอยู่รวมกันบริเวณตัวปราสาท

.

สำหรับทางตะวันตก ห่างออกไปประมาณ 200 เมตร จากปราสาทประธาน พบ 7) #ร่องรอยการดัดแปลงลานหินทรายใกล้เพิงผาเพื่อทำเป็นแท่งหินกลมขนาด ใหญ่ 2 ชิ้น ตั้งวางซ้อนเหลื่อมกัน โดยที่ด้านล่างของเพิงหินนี้จะแกะ #สลักหินทำเป็นบ่อน้ำเล็ก ๆ ไว้ โดยในส่วนนี้สันนิษฐานว่า เป็นสวยัมภูลึงค์ ขนาดใหญ่อีกจุดหนึ่งของแนวเพิงผาอันที่ตั้งของปราสาทคะนา

.

นอกจากชิ้นส่วนทางสถาปัตยกรรมและรูปเคารพแล้ว ปราสาทคะนายังพบ 9) #จารึกอักษรปัลลวะ ซึ่งกำหนดอายุสมัยอยู่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 13-14 โดยมีเนื้อความเกี่ยวกับการแสดง ความเครารพต่อเทพเจ้า

.

จากสถาปัตยกรรมและจารึกที่พบสันนิษฐานว่าปราสาทคะนานี้มีการใช้พื้นที่ 2 ระยะ ได้แก่ ระยะที่ 1 พุทธศตวรรษที่ 13-14 และระยะที่ 2 พุทธศตวรรษที่ 15-16 ดังปรากฏ 10) #ปราสาทประธานที่สร้างด้วยอิฐ สอดคล้องกับข้อสันนิษฐานจากการสำรวจเมื่อ พ.ศ. 2544 และเมื่อความเจริญของช่องตาเมือนที่เติบโตขึ้นในช่วงพุทธศตวรรษที่ 17 อาจส่งผลให้ช่องคะนาลดบทบาทลงในสมัยหลัง

.

สุดท้ายนี้ สำนักศิลปากรที่ 10 นครราชสีมา ขอขอบคุณ

1) พันเอกกิติศักดิ์ บังพิมาย ผู้บังคับกรมทหารพรานที่ 26 ฐานปฏิบัติการปราสาทคะนา

2) นางสาวบุบผา ชูชาติ ผู้อำนวยการสำนักหอสมุดแห่งชาติ

.

เรียบเรียงนำเสนอโดย

นายทศพร ศรีสมาน ผู้อำนวยการสำนักศิลปากรที่ 10 นครราชสีมา กรมศิลปากร