อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย ขอเผยแพร่ องค์ความรู้ประจำเดือนสิงหาคม ๒๕๖๘ เรื่อง "พระลีลาปูนปั้นประดับก้านฉัตรโบราณสถานเมืองศรีสัชนาลัย "

ก้านฉัตร หมายถึง แกนกลางที่รองรับส่วนยอดของเจดีย์ทรงระฆัง ซึ่งมีลักษณะเป็นปล้องไฉนหรือบัวคลุ่มเถา โดยมีต้นกำเนิดจาก “ด้ามฉัตร” ที่เคยใช้ปักไว้บนเนินดินเหนือหลุมฝังศพในอินเดียโบราณ และต่อมาพัฒนาเป็นทรงระฆังของสถูปในศิลปะอินเดีย
เมืองศรีสัชนาลัยมีก้านฉัตรที่มีลักษณะเฉพาะ กล่าวคือ ก้านฉัตรของเจดีย์บางองค์ในเมืองศรีสัชนาลัยมีการประดับพระลีลาปูนปั้นเวียนรอบก้านฉัตร โดยในเมืองศรีสัชนาลัยพบการประดับพระลีลาปูนปั้นเวียนรอบก้านฉัตรเหลืออยู่เพียง ๓ วัด คือ เจดีย์ประธานของวัดช้างล้อมมีการประดับปูนปั้นพระลีลาอยู่โดยรอบจำนวน ๑๗ องค์ เจดีย์ประธานของวัดเขาสุวรรณคีรี และเจดีย์ของวัดสวนสัก
พระพุทธรูปลีลาปูนปั้นที่ประดับรอบก้านฉัตร มีลักษณะเป็นพระพุทธรูปหมวดใหญ่แสดงอิริยาบถเดิน โดยพระบาทซ้ายก้าวไปข้างหน้า พระบาทขวายกส้นพระบาทขึ้นเล็กน้อย ยกพระหัตถ์แสดงปางประทานอภัย นักวิชาการส่วนใหญ่เชื่อว่าการประดับก้านฉัตรเช่นนี้ น่าจะสื่อความหมายถึงอดีตพระพุทธเจ้า โดยได้รับแนวคิดมาจากศิลปะลังกา ซึ่งนิยมประดับบริเวณนี้ด้วยรูปเทวดา หรืออาจสื่อถึงพระพุทธองค์ขณะเผยแผ่พระพุทธศาสนา บางแนวคิดของนักวิชาการเสนอว่า รูปลีลาดังกล่าวได้รับอิทธิพลจากท่านาฏศิลป์ เช่น "ปตากะหัสถ์" หรือ "หัสสยหัสต์" ที่นำมาประยุกต์ในงานประติมากรรมโดยเฉพาะอย่างยิ่งในปางลีลา นอกจากนี้ ศาสตราจารย์ หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศสกุล ทรงเสนอว่า “รูปพระพุทธองค์กำลังเสด็จลงมาจากดาวดึงส์ในศิลปะสุโขทัย คงได้รับอิทธิพลมาจากศิลปะลังกาหรือศิลปะพม่า และกลายเป็นต้นเค้าของพระพุทธรูปลีลาลอยตัว สมัยสุโขทัย”
พระพุทธรูปหรือพระสาวกปูนปั้นลีลาในสมัยสุโขทัย จากศิลาจารึกของพ่อขุนรามคำแหงระบุว่า พระองค์ได้สร้างประติมากรรมปูนปั้นใหญ่โตและมีความสำคัญมาก พระองค์เป็นผู้ทำนุบำรุงศาสนา สร้างศาสนสถาน สร้างพระพุทธรูปประดิษฐานจากที่ต่างๆ ด้วย และในสมัยพระมหาธรรมราชาลิไทนั้นเป็นผู้ใฝ่พระทัยทางศาสนามาก จนถึงกับแต่งหนังสือเกี่ยวกับศาสนาเรื่อง ไตรภูมิกถา ในปี พ.ศ. ๑๙๐๕ ก็ได้เสด็จออกบวช ประกอบหลักฐานจารึกหลายหลักที่กล่าวถึงการติดต่อกับลังกา ดังนั้นพระพุทธรูปปางลีลาหรือแนวคิดการประดับก้านฉัตรด้วยพระพุทธรูปลีลาในเมืองศรีสัชนาลัยจึงน่าจะเกิดขึ้นในสองรัชกาล รัชกาลใดรัชกาลหนึ่ง

เอกสารอ้างอิง
กรมศิลปากร. “การศึกษาวิจัยเรื่อง วัดช้างล้อม” ในอุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย อ.ศรีสัชนาลัย จ.สุโขทัย. กรุงเทพฯ: กองโบราณคดี, ๒๕๓๐.
ไกรสิน อุ่นใจจินต์. เจดีย์ทรงองค์ระฆัง ๓ แบบ ที่ศรีสัชนาลัย. เมืองโบราณ ๑๗, ๒ (เมษายน - มิถุนายน ๒๕๓๔) : ๕๖ - ๕๗.
รุ่งโรจน์ ธรรมรุ่งเรือง. พุทธศิลป์ไทยสายสัมพันธ์กับศรีลังกา. กรุงเทพฯ : บจก.ภาพพิมพ์, ๒๕๖๓.
สำนักโบราณคดี ศิลปากร. ศัพทานุกรมโบราณคดี. นครปฐม : รุ่งศิลป์การพิมพ์ (๑๙๗๗), ๒๕๕๐.