อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย ขอเผยแพร่ องค์ความรู้ประจำเดือนกันยายน ๒๕๖๘ เรื่อง "กี๋: อุปกรณ์จัดเรียงภาชนะ"

การจัดเรียงภาชนะในห้องบรรจุภาชนะ (Firing Chamber) ของเตาเผาเป็นขั้นตอนสำคัญในการผลิตเครื่องปั้นดินเผา เพราะวิธีการจัดเรียงที่แตกต่างกันส่งผลโดยตรงต่อคุณภาพ ความสวยงาม และตำหนิของผลิตภัณฑ์ นักโบราณคดีสามารถศึกษาและทำความเข้าใจกระบวนการเผาได้จากร่องรอยที่เกิดจาก "กี๋" ซึ่งเป็นอุปกรณ์สำคัญที่ใช้ค้ำยันหรือคั่นภาชนะภายในเตาเผา พบว่าที่แหล่งเมืองศรีสัชนาลัยและเมืองสุโขทัยมีการใช้กี๋อยู่ ๒ ประเภท ได้แก่
๑. กี๋ท่อ มีลักษณะเป็นท่อทรงกระบอก โคนใหญ่ปลายเล็ก ทำจากดินเผาเนื้อแกร่งและทนไฟสูง ขนาดของกี๋ท่อแตกต่างกันมาก มีความสูง ๕ - ๔๐ เซนติเมตร เส้นผ่าศูนย์กลาง ๔- ๑๐ เซนติเมตร การใช้กี๋ชนิดนี้จะทำโดยการฝังกี๋ลงในพื้นทรายของเตาเผาแล้ววางภาชนะไว้บนกี๋เพียงชิ้นเดียว วิธีการนี้จะทำให้เกิดรอยวงกลมสีน้ำตาลดำเฉพาะที่ก้นภาชนะด้านนอกเท่านั้น ไม่ทำให้เกิดตำหนิบนตัวภาชนะ ซึ่งสอดคล้องกับแนวคิดของช่างศรีสัชนาลัยที่เน้นการผลิตเครื่องเคลือบที่มีคุณภาพสูงและไร้ตำหนิ ทำให้กี๋ชนิดนี้เป็นที่นิยมและพบมากที่สุดในแหล่งเตาเมืองศรีสัชนาลัย
๒. กี๋งบน้ำอ้อย มีลักษณะเป็นแผ่นดินเผารูปกลมแบน มีขาด้านล่าง ๓ - ๘ ขา กว้างประมาณ ๕ - ๑๒ เซนติเมตร หนา ๑ - ๑.๕ เซนติเมตร ใช้สำหรับวางคั่นภาชนะแต่ละใบที่นำมาเรียงซ้อนกันเป็นชั้นๆ เพื่อให้สามารถบรรจุภาชนะในเตาเผาได้จำนวนมาก แต่การใช้กี๋ชนิดนี้จะทำให้เกิดรอยปุ่มจากขาของกี๋ติดอยู่ที่ด้านในภาชนะใบล่าง ทำให้ผลิตภัณฑ์มีตำหนิ กี๋ชนิดนี้จึงไม่ค่อยพบในแหล่งเตาเมืองศรีสัชนาลัยมากนัก
การใช้ “กี๋” ในแหล่งเตาเมืองศรีสัชนาลัยและสุโขทัยมีแตกต่างกันอย่างชัดเจน กล่าวคือ แหล่งเตาเมืองเมืองศรีสัชนาลัย มุ่งเน้นการผลิต “เครื่องปั้นดินเผาคุณภาพสูง” จึงนิยมใช้กี๋ท่อในรองภาชนะในการเผาเครื่องเคลือบสังคโลก โดยการใช้กี๋ท่อจะทำโดยฝังกี๋ไว้ในพื้นเตาซึ่งเป็นพื้นทราย ประมาณ ๕ - ๑๐ เซนติเมตร เพื่อให้กี๋สามารถตั้งได้อย่างมั่นคง และวางภาชนะไว้บนกี๋ท่อเพียงชิ้นเดียว ทำให้ผลิตภัณฑ์เครื่องปั้นดินเผาที่ได้จากแหล่งเตาเมืองศรีสัชนาลัยมีความสวยงามและไม่มีตำหนิ แตกต่างจากเตาเผาที่เมืองสุโขทัยที่ต้องการผลิตภาชนะให้ได้จำนวนมาก จึงมักวางภาชนะในเตาเผาซ้อนกันหลายใบโดยใช้กี๋งบน้ำอ้อยคั่น ผลิตภัณฑ์ที่ได้จึงมีตำหนิเป็นรอยขากี๋ที่ด้านในของภาชนะ ดังนั้นความแตกต่างในการเลือกใช้กี๋นี้เองที่ช่วยให้นักโบราณคดี สามารถวิเคราะห์หรือจำแนกภาชนะดินเผาที่ผลิตจากทั้งสองแหล่งเตาได้ง่ายมากยิ่งขึ้น


เอกสารอ้างอิง
กฤษฎา พิณศรี, ปริวรรต ธรรมปรีชากร, อุษา ง้วนเพียรภาค, เครื่องถ้วยสุโขทัย : พัฒนาการของเครื่องถ้วยไทย, กรุงเทพฯ : อมรินทร์พริ้นติ้งกรุ๊พ, ๒๕๓๕.
กรมศิลปากร. โบราณคดีวิเคราะห์ ๒ : เครื่องถ้วยบุรีรัมย์และเครื่องถ้วยสุโขทัย. กรุงเทพฯ : ดอกเบี้ย, ๒๕๓๙.
กี๋, พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ สวรรควรนายก, สืบค้นจาก https://www.finearts.go.th/sawakhavoranayokmuseum/view/21337-กี๋ (เข้าถึงวันที่ ๖ มกราคม ๒๕๖๘).