อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย ขอเผยแพร่ องค์ความรู้ประจำเดือนมีนาคม ๒๕๖๙ เรื่อง "ตลับสังคโลก เมืองศรีสัชนาลัย"
          เครื่องปั้นดินเผา หรือสังคโลกของเมืองศรีสัชนาลัย เริ่มปรากฏหลักฐานชัดเจนในช่วงกลางพุทธศตวรรษที่ ๑๙ โดยเป็นการผสมผสานรูปแบบเครื่องปั้นดินเผาจากแหล่งต่าง ๆ ที่นิยมในช่วงนั้น ทั้ง มอญ ขอม และจีน ซึ่งช่วงเวลานี้น่าจะเป็นการผลิตเพื่อใช้ในท้องถิ่นหรือชุนชมนั้นเอง 
          ต่อมาในราวช่วงกลางพุทธศตวรรษที่ ๒๐ ถือเป็นยุคทองที่เครื่องปั้นดินเผาศรีสัชนาลัยก้าวสู่จุดรุ่งเรืองที่สุด ด้วยเทคโนโลยีการผลิต ลวดลาย และรูปทรงที่งดงามโดดเด่น จนสามารถพัฒนาเป็นอุตสาหกรรมขนาดใหญ่เพื่อส่งออกไปยังดินแดนห่างไกล อาทิ อินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ และญี่ปุ่น ปัจจัยเกื้อหนุนสำคัญมาจากการที่ศรีสัชนาลัยอยู่ภายใต้การปกครองของอาณาจักรอยุธยา ซึ่งเป็นเมืองท่าที่สามารถติดต่อค้าขายกับชาวต่างชาติได้โดยสะดวก ประกอบกับในช่วงเวลานั้น ประเทศจีนเผชิญกับเหตุการณ์ไม่สงบภายใน ทำให้เครื่องถ้วยจีนขาดแคลน ส่งผลให้เครื่องสังคโลกจากศรีสัชนาลัยสามารถเข้ามาครองส่วนแบ่งในตลาดแทนที่ได้ระยะหนึ่ง โดยเฉพาะ "ตลับ" ซึ่งเป็นสินค้าที่ได้รับความนิยมและมียอดสั่งซื้อจำนวนมาก ดังที่พบหลักฐานเป็นจำนวนมากในแหล่งเรือจมบริเวณอ่าวไทย 
          “ตลับ” หมายถึง ภาชนะอย่างหนึ่ง สำหรับใส่สิ่งของ เช่น ขี้ผึ้งสีปากหรือยา โดยมากมีรูปกลมแป้น ขนาดไม่ใหญ่นัก มีฝาปิด  โดยตลับที่ผลิตจากแหล่งเตาเมืองศรีสัชนาลัยมีหลากหลายประเภท สามารถจำแนกตามรูปทรงได้ ๓ ประเภท ดังนี้ 
          ๑. ตลับรูปทรงโกฏิ นิยมทำฐานมีเชิงและฝามีจุกเป็นดอกบัวตูม สันนิษฐานว่าน่าจะเป็นตลับประเภทแรก ๆ ที่ทำการผลิตขึ้นมา เพราะมีรูปทรงคล้ายโกฏิที่เก็บอัฐิเหมือนที่นิยมทำในอินเดีย 
          ๒. ตลับรูปทรงผลไม้ จัดได้ว่าเป็นตลับรูปแบบเฉพาะของสุโขทัยและศรีสัชนาลัย เนื่องจากไม่พบจากแหล่งเตาอื่นเลย โดยส่วนมากตลับประเภทนี้นิยมทำเป็นรูปคล้ายขั้วมังคุดและลูกพลับ จึงมีการเรียกตลับทรงผลไม้นี้ว่า ตลับทรงมังคุด และตลับทรงลูกพลับ นิยมผลิตในช่วงพุทธศตวรรษที่ ๑๙ – ๒๑ 
          ๓. ตลับแบบเรียบ เป็นตลับที่ผลิตขึ้นในระยะหลัง ประมาณพุทธศตวรรษที่ ๒๐ - ๒๒ มีรูปทรงแบบก้นเรียบและฝาเรียบไม่นิยมตกแต่งลวดลาย สันนิษฐานว่าได้รับอิทธิพลจากอันนัมของเวียดนาม ซึ่งเป็นที่นิยมมากในช่วงเวลานั้น 
          นอกจากจำแนกตามรูปทรงแล้ว การจำแนกตลับแหล่งเตาเมืองศรีสัชนาลัยยังใช้เทคนิคการทำและการตกแต่ง จัดจำแนกประเภทของเทคนิคในการทำได้ ๕ ประเภท ดังนี้
          ๑. ประเภทเคลือบสีน้ำตาล เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า เครื่องถ้วยเชลียง น้ำเคลือบที่ใช้มีสีน้ำตาลอ่อน จนถึงน้ำตาลไหม้ สันนิษฐานว่า ประเภทนี้อาจได้รับอิทธิพลจากเครื่องถ้วยจีนและขอม ตลับประเภทนี้ส่วนมากมีเนื้อหยาบ จะพบเฉพาะในแหล่งเตาศรีสัชนาลัยเท่านั้น
          ๒. ประเภทเคลือบสีเขียวแบบเซลาดอน สันนิษฐานว่าอาจได้รับอิทธิพลจากเครื่องถ้วยประเภทเคลือบเขียวของเตา Putian มณฑล : Fujion และ ประเภทเคลือบสีขาวจากเตา Dehua ในมณฑลเดียวกัน และต่อมาก็ได้รับอิทธิพลจากเครื่องถ้วยหลงเฉวียน จากมณฑลเจ้อเจียง ตลับประเภทนี้มักมีเนื้อดินค่อนข้างละเอียด สีเทาอ่อนและมีจุดสีดำเล็กๆ ปนอยู่ มีสีเขียวมะกอกจนถึงเขียวน้ำทะเล พบจากแหล่งเตาศรีสัชนาลัยเท่านั้น
          ๓. ประเภทเขียนลายสีดำใต้เคลือบ สันนิษฐานว่าได้รับอิทธิพลหรือเลียนแบบเครื่องถ้วยลายครามของจีนในสมัยราชวงศ์หยวนและหมิง ประมาณพุทธศตวรรษที่ ๑๙ – ๒๒ ตลับประเภทนี้ส่วนมากมีเนื้อแกร่งออกสีขาว มีการใช้สีดำจากสนิทเหล็กเขียนลวดลาย
          ๔. ประเภทเคลือบสีขาว สันนิษฐานว่าได้รับอิทธิพลประเภทเคลือบสีขาวของอันหนาน ในระหว่างพุทธศตวรรษที่ ๒๑ มีการใช้น้ำเคลือบสีขาวขุ่น พบตลับที่ทำโดยวิธีนี้ทั้งกลุ่มเตาสุโขทัยและศรีสัชนาลัย โดยเฉพาะกลุ่มเตาบ้านป่ายาง เมืองศรีสัชนาลัย จะนิยมทำเป็นจำนวนมากและมีคุณภาพดี ไม่นิยมตกแต่งลวดลาย
         ๕. ประเภทเคลือบสองสี สันนิษฐานว่าได้รับอิทธิพลจากเครื่องถ้วยจีนสมัยราชวงศ์หมิงตอนกลาง และเครื่องถ้วยเวียดนาม โดยใช้น้ำเคลือบ ๒ สี คือ สีขาวและสีน้ำตาลช่วยในการตกแต่งลวดลาย ตลับชนิดนี้ได้รับความนิยมมากเช่นกัน แต่สันนิษฐานว่าใช้ในกลุ่มชนชั้นสูง พบที่กลุ่มเตาศรีสัชนาลัยเท่านั้น 
เอกสารอ้างอิง
สรวิทย์ จำปาเรือง. “ศึกษา: ตลับจากแหล่งเตาเมืองสุโขทัย – ศรีสัชนาลัย.” วิทยานิพนธ์ปริญญาศิลปศาสตรบัณฑิต ภาควิชาโบราณคดี คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร, ๒๕๔๑.
พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔ [ออนไลน์]. สืบค้นจาก https://dictionary.orst.go.th/. (เข้าถึงวันที่ ๑๙ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๙).