สาระอีสาน นำเสนอและเผยแพร่เกร็ดความรู้ต่าง ๆ จากข้อมูลท้องถิ่นตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบันและหนังสือสารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคอีสาน และรวมถึงหนังสืออื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง มีให้บริการอยู่ที่หอสมุดแห่งชาติเฉลิมพระเกียรติ ร.๙ นครราชสีมา สำหรับวันนี้นำเสนอเรื่อง สากมอง เทคนิคการตำข้าวของชาวอีสานในอดีต เรียบเรียงโดย นางสาวกุลริศา รัชตะวุฒิ นักภาษาโบราณ เนื้อหามีดังนี้

 

                   การตำข้าวเป็นวิธีดั้งเดิมในการแยกเปลือกข้าวออกจากเมล็ดข้าว อุปกรณ์ในการตำข้าวประกอบด้วย #ครกมอง (ครกกระเดื่อง) สากมอง กระด้งฝัด เขิง (ตะแกรง) และกระบุงหรือตะกร้า เมื่อครั้งที่ยังไม่มีโรงสีข้าว ชาวอีสานรวมถึงชาวล้านนาในอดีตใช้วิธีการตำข้าวเปลือกให้เป็นข้าวสารเพื่อนำไปบริโภค ซึ่งเป็นอีกภูมิปัญญาหนึ่งของชาวอีสาน

 

                   สากมอง คือสากไม้ที่ทำมาจากไม้เนื้อแข็งใช้ตำข้าวเปลือกให้เป็นข้าวสาร สากมอง มี 3 ชนิด ได้แก่ 1. สากตำ มีความประมาณ 20-30 นิ้ว มีขนาดเล็กที่สุด ใช้ตำข้าวครั้งแรก 2. สากต่าว มีขนาดกลาง ใช้ตำข้าวครั้งที่สอง และ 3. สากซ้อม มีขนาดใหญ่ที่สุด ใช้ตำข้าวครั้งที่สาม

 

                   การตำข้าวมี 3 ขั้นตอนโดยเรียกชื่อขั้นตอนต่าง ๆ เรียงตามชื่อสากที่ตำดังนี้ ขั้นตอนที่หนึ่ง เรียกว่า ขั้นตำ ใช้สากตำโดยจะตำเปลือกข้าวประมาณร้อยละ 70 ให้หลุดออกจากเมล็ดแล้วตักข้าวออกจากครกนำไปฝัดด้วยกระด้งฝัด แยกแกลบออกแล้วนำไปตำขั้นที่สอง คือ ขั้นต่าว ในขั้นตอนที่สองใช้สากต่าว ตำเปลือกข้าวประมาณร้อยละ 80 ให้หลุดออกจากเมล็ดแล้วตักข้าวออกจากครกนำไปฝัดด้วยกระด้งฝัด แยกแกลบออกอีกครั้งแล้วนำไปตำขั้นตอนที่สาม คือ ขั้นซ้อม ซึ่งเป็นขั้นตอนสุดท้าย ใช้สากซ้อมในการตำเพื่อให้ข้าวกล้องเป็นข้าวสาร ตำเปลือกข้าวประมาณร้อยละ 95-99 แล้วตักข้าวออกจากครก นำไปร่อนด้วยเขิง เพื่อแยกรำอ่อนและปลายข้าวออกจากข้าวสาร หลังจากนั้นนำข้าวที่ร่อนไปฝัดอีกครั้งเพื่อแยกกากข้าวออกจากข้าวสาร

 

                   เคล็ดลับในการตำข้าวให้ได้เมล็ดข้าวสวยนั้นขึ้นอยู่กับจังหวะการตำข้าว ซึ่งในปัจจุบันเนื่องด้วยเทคโนโลยีและสังคมที่พัฒนาทันสมัย ทำให้เทคนิคการตำข้าวแบบดั้งเดิมถูกแทนที่โดยใช้เครื่องจักรจากโรงสีข้าว เพื่อความสะดวก ประหยัดเวลา และง่ายต่อการแยกเปลือกข้าวออกจากเมล็ดข้าวกว่าการใช้คน

 

บรรณานุกรม

พิชญ์ สมพอง. “สากมอง.” สารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคอีสาน. 13. (2542): 4558-4559.

สำนักงานเกษตรและสหกรณ์ จังหวัดสระแก้ว. ภูมิปัญญาชาวบ้านและเทคโนโลยีท้องถิ่น การทำมาหากิน. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อ 14 มกราคม 2568, จาก https://www.opsmoac.go.th/sakaeo-local_wisdom-preview...

โรงเรียนบ้านหนองไผ่. ครกตำข้าว. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อ 14 มกราคม 2568, จาก http://bannongphi.ac.th/data_46764