การอนุรักษ์ศิลปกรรมและสืบทอดงานด้านช่างศิลป์ไทย

ศูนย์ศิลปะและการช่างไทย

งานช่างไทย เป็นมรดกและทรัพย์สินทางปัญญาจากความคิดสร้างสรรค์ ศิลปกรรม อันล้ำค่าของช่างในอดีต และได้สืบทอดต่อมายังชนรุ่นหลัง รูปแบบของงาน ที่เป็นต้นฉบับอันแท้จริง กับบุคลากรที่มีความรู้ ความชำนาญ นับวันจะหมดสูญไป ควรมีการเร่งดำเนินการรวบรวมข้อมูล ที่เกี่ยวข้องกับงานช่างศิลป์ไทยทั้งปวง ซึ่งในอดีตได้ผ่านพัฒนาการ เรื่อยมาตามลำดับ จนถึงปัจจุบัน ข้อมูล งานช่างศิลป์ไทยเหล่านี้จะถูกจัด ในรูป สื่อต่างๆที่ทันสมัย เพื่อทำการเผยแพร่ให้กว้างขวาง อันจะนำมาซึ่ง ความเข้าใจซาบซึ้ง เป็นประโยชน์แก่การสืบสานงานช่างศิลป์ไทยต่อไป ไม่ว่าในด้านการอนุรักษ์ศิลปะตามแบบแผนไทยโบราณก็ดี ในด้าน ศิลปะไทยประยุกต์ก็ดี หรือแม้ในแง่มุมของการสร้างสรรค์ศิลปะ ตามสภาวะแวดล้อมของปัจจุบัน

ความจำเป็นเร่งด่วนที่กรมศิลปากรจะต้องจัดทำภารกิจนี้ ให้มีประสิทธิภาพ เป็นไปตาม เป้าหมายคือ การจัดตั้งอาคารถาวร เพื่อใช้เป็นที่ปฏิบัติงาน เป็นศูนย์กลางบริการ จัดกิจกรรม เก็บรักษาเอกสารข้อมูลเพื่อเผยแพร่ แลกเปลี่ยนความรู้ ประชุม ฝึกอบรม จัดแสดงนิทรรศการ โดยวางแผน จัดแบ่งสถานที่ทำการ ณ อาคารใหม่ของสถาบันศิลปกรรม ถนนพุทธมณฑล สาย ๕ จังหวัดนครปฐม

วัตถุประสงค์ เพื่อเป็นสถานที่เก็บรวบรวมข้อมูล ทะเบียนประวัติ และการช่างไทย ซึ่งประกอบด้วยงานศิลปะสาขาต่างๆ ทั้งแบบโบราณ และร่วมสมัย ทั้งยังเป็นศูนย์กลางการเผยแพร่ แลกเปลี่ยนความรู้ ข้อมูล ข่าวสารระหว่างช่างศิลป์ไทยของแต่ละภูมิภาค และระหว่างประเทศ รวมถึงการใช้เป็นสถานที่จัดการอบรม สาธิต ประชุม สัมมนา และ แสดงงาน นิทรรศการผลงานของช่างศิลปกรรมไทย ทั้งแบบประเพณี และร่วมสมัย เป็นรูปแบบของห้องสมุดรวบรวมเอกสารตำรา ช่างศิลป์ไทย และเอกสาร ทางวิชาการศิลป์อื่นๆ ที่สำคัญ อันเป็นผลเกี่ยวเนื่องกับ ความเป็นมาของ ศิลปกรรมไทย และเพื่อประโยชน์แก่ นักเรียน นักศึกษา และประชาชนทั่วไป ได้ใช้เป็นที่ศึกษาและค้นคว้าข้อมูล อีกทั้งยังตระหนักถึงมรดกช่างศิลป์ไทย อันล้ำค่า รู้จักหวงแหนและช่วยกันบำรุงรักษาสืบไป

การอนุรักษ์ศิลปกรรมและสืบทอดงานด้านช่างศิลป์ไทย ส่วนช่างสิบหมู่ สถาบันศิลปกรรม ส่วนช่างสิบหมู่ เป็นหน่วยงานหนึ่ง ที่อยู่ในความรับผิดชอบของ สถาบันศิลปกรรม กรมศิลปากร ตั้งอยู่ที่ถนนพุทธมณฑล สาย ๕ กิ่งอำเภอพุทธมณฑล ตำบลศาลายา จังหวัดนครปฐม มีหน้าที่และ ความรับผิดชอบหลัก ๔ อย่าง คือ สร้างสรรค์ ดูแลรักษา ซ่อมบูรณะสืบต่อ เป็นงานศิลปกรรม ประเภทประณีตวิจิตรศิลป คือ งานละเอียดประณีต เป็นงานช่างโบราณ มีหลายลักษณะด้วยกัน คือ

๑. กลุ่มงานช่างเขียนและช่างลายรดน้ำ       ช่างเขียน เป็นหนึ่งในบรรดาช่างสิบหมู่ ช่างเขียนนับว่าเป็น แม่บทแบบแผน หรือหัวใจของการดำเนินงานสร้างผลงานศิลปะ ของช่างแขนงต่างๆ มาตั้งแต่สมัยโบราณ เพราะในการทำงาน ช่างต้องอาศัยการวาด การเขียน การกำหนดรูปแบบ หรือร่างแบบ เค้าโครงก่อน แล้วจึงนำไปปฏิบัติงานจริงในงานศิลปะเกือบทุกแขนง       ลักษณะของงานนั้น เป็นแบบประเพณีหรืออุดมคติ คนโบราณนิยม เขียนภาพเป็น พุทธบูชาตามผนัง โบสถ์ วิหาร ศาลาการเปรียญนี้เรียกว่า จิตรกรรมฝาผนัง และเขียนไว้ตาม สมุดไทยหรือบนผ้าพระบฎอีกด้วย ช่างลายรดน้ำ เป็นงานปราณีตศิลป์ทางด้านตกแต่งอย่างหนึ่ง ซึ่งมีรูปแบบและการทำสืบเนื่องกันมาแต่โบราณ งานช่างลายรดน้ำ จัดเป็นงานช่างศิลป์ประเภทหนึ่งซึ่งรวมอยู่ในหมู่ช่างรัก อันเป็นช่างหนึ่ง ในงานช่างสิบหมู่       คำว่าลายรดน้ำ หมายถึง การเขียนลวดลายหรือรูปภาพ ให้ปรากฎเป็น ลายทอง ด้วยวิธีการปิดทอง แล้วเอาน้ำรด เพื่อให้เกิดเป็นลวดลาย ตามที่ต้องการ       ลักษณะพิเศษของลายรดน้ำ คือ มีกรรมวิธีในการเขียนผิดแผก แตกต่างไปจากงานจิตรกรรมทั่วไป ที่ใช้หลายสีหรือแม้แต่งานจิตรกรรม ประเภทเอกรงค์เองก็ตาม ที่เป็นเช่นนี้เพราะ การเขียนลายรดน้ำ จะใช้น้ำยาหรดาล เขียนลงบนพื้นซึ่งทาด้วยยาง ที่ได้จากต้นรัก เมื่อเขียนลาย เสร็จแล้วจึงเช็ดรักแล้วปิดทอง       งานช่างลายรดน้ำ เป็นงานประณีตศิลป์ที่มีความสำคัญมาก สำหรับ ตกแต่งสิ่งของเครื่องใช้ทั้งของชาวบ้าน เครื่องใช้ในพุทธศาสนา ตลอดไปจนถึงในส่วนที่เกี่ยวกับพระมหากษัตริย์ ที่มีหลักฐานปรากฎมา ตั้งแต่กรุงสุโขทัยเป็นราชธานี       งานช่างแขนงนี้ จึงเป็นมรดกทางศิลปกรรมที่มีคุณค่ายิ่งของไทย มีเอกลักษณ์โดดเด่น เฉพาะตัวทั้งวิธีการเขียนลวดลาย การเขียนและ การใช้เส้น การปิดทอง สีสันที่อ่อนช้อยนุ่มนวลแสดงให้เห็นถึง จินตนาการของช่างไทย แต่ละยุคสมัยสะท้อนความเป็นอยู่ของสังคม ขนบธรรมเนียมประเพณีของไทยในอดีตเป็นอย่างดี   ๒. กลุ่มงานช่างโลหะและช่างศิราภรณ์       การหล่อโลหะ ได้มีบทบาทต่อวิถีชีวิตของมนุษย์ มาตั้งแต่ ครั้งอดีตกาล จากหลักฐานทางโบราณคดี พบว่ามนุษย์รู้จักนำโลหะ จากธรรมชาติ มาหลอมหล่อเป็นเครื่องมือใช้อย่างง่ายๆ มาตั้งแต่ สมัยก่อนประวัติศาสตร์ และมีพัฒนาการของงานช่างหล่อมาโดยตลอด จนถึงปัจจุบันนี้ การหล่อโลหะได้เจริญขึ้นมาก มีการใช้โลหะ หลากหลายชนิด และมีรูปแบบการหล่อสลับซับซ้อนมากยิ่งขึ้น       ในทำเนียบช่างศิลป์ไทยนั้น งานช่างหล่อจัดเป็นงานช่างที่สำคัญยิ่ง แขนงหนึ่งในบรรดาช่างสิบหมู่ งานช่างชนิดนี้ มักเป็นงานช่าง ที่เกี่ยวเนื่องในพุทธศาสนาเป็นส่วนใหญ่ ได้แก่ การหล่อพระพุทธรูป ซึ่งพระพุทธรูปของไทยนั้น ก็ได้มีการสร้างด้วย วิธีการหล่อจากโลหะ มานานแล้วเช่นกัน       การหล่อพระพุทธรูปแต่ละองค์นั้น จะต้องอาศัย ฝีมือช่างหลายแขนง ร่วมกัน นับตั้งแต่งานปั้นขึ้นรูปหุ่น ซึ่งต้องอาศัยฝีมือของช่างปั้นเป็นสำคัญ       หัวโขน เป็นส่วนประกอบที่สำคัญยิ่งในการแสดงหัวโขน และเป็น สิ่งที่บรรดานาฏศิลปิน ให้ความเคารพนับถือมาก เพราะเป็นเสมือนครู ดังนั้นจึงต้องมีการบรวงสรวงทำพิธีอัญเชิญ เทพยดาและรำลึกถึง ครูบาอาจารย์ ทั้งก่อนการแสดงและก่อนที่ทำการสร้างหัวโขน       ศิลปะการสร้างหัวโขน มีมาตั้งแต่สมัยโบราณ และถือเป็นงานช่าง ที่สำคัญงานหนึ่งในบรรดาช่างสิบหมู่ โดยเฉพาะในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ ทั้งนี้เพราะนาฎกรรมการแสดงโขนเฟื่องฟูมาก โดยเฉพาะในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๖ ทั้งยังทรงอุปถัมภ์ ด้านการแสดง การสร้างหัวโขน ตลอดจนช่างทำหัวโขน ในสมัยนั้น       ช่างทำหัวโขน จะต้องมีความเข้าใจเรื่องราว และลักษณะของ ตัวละครจากเรื่องรามเกียรติ์เป็นอย่างดี เพื่อจะได้ทราบและถ่ายถอด ออกมาเป็นหัวโขน ซึ่งต้องอาศัยการค้นคว้าและการถ่ายทอดจากครูช่าง ในสมัยโบราณ